Konstitutsiyaviy huquq. Konstitutsiya – davlatning asosiy qonuni. Конституциявий ҳуқуқ. Конституция – давлатнинг асосий қонуни. Конституциявий хукук. Конституция – давлатнинг асосий конуни. Конституция ва конституциявий ҳуқуқ / хукук. Конституциявий ҳуқуқ – ҳуқуқнинг етакчи тармоғи. Конституцияга ўзгартиришлар киритиш тартиби.
Konstitutsiya – davlatning asosiy qonuni
To’la ishonch bilan aytish mumkinki, O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi xalqimiz siyo- siy-huquqiy tafakkurining yuksak namunasidir. U hech kimga qaram bo’lmasdan, erkin va ozod, tinch va osoyishta, farovon yashashning qonuniy kafolati bo’lib kelmoqda. Bozor munosabatlariga asoslangan huquqiy demokratik davlat, kuchli fuqarolik jamiyati barpo etish borasida mustahkam poydevor bo’lib xizmat qilmoqda.
Shavkat Mirziyoyev, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
Konstitutsiyaviy huquq
Mavzu ustida ishlash natijasida:
- «konstitutsiyaviy huquq» tushunchasi haqida;
- uning boshqa huquq tarmoqlari bilan o’zaro bog’liqligi haqida;
- «Huquqshunoslik» tizimida tutgan o’rni haqida bilib olasiz.
Jamiyatga Konstitutsiya nega kerak?
- Konstitutsiya va konstitutsiyaviy huquq.
- Konstitutsiyaviy huquq – huquqning yetakchi tarmog’i.
- Konstitutsiyaga o’zgartirishlar kiritish tartibi.
1. Konstitutsiya va konstitutsiyaviy huquq
Siz har qanday madaniyatli va taraqqiyparvar jamiyat hayotida Asosiy qonun bo’lgan Konstitutsiya muhim rol o’ynashini yaxshi bilib oldingiz. Chunki Konstitutsiyada davlat tomonidan eng barqaror, doi- miy huquqlar va jamiyat hayoti me’yorlari mustahkamlab qo’yilgan.
«Konstitutsiya» lotincha «constitutio» so’zidan olingan bo’lib, «belgilash», «tuzilish» degan ma’nolarni anglatadi, ya’ni Konstitutsiya jamiyat va davlat tuzilishini, davlat hokimiyati va boshqaruv organlarini tuzish hamda ularning ish faoliyati asosiy prinsiplari va vakolatlarini, fuqarolar asosiy huquqlari va burchlarini, jamiyat va shaxs o’rtasidagi munosabat- larni belgilab beradi.
Qolgan barcha qonunlar, kodekslar, qarorlar va farmonlar Konstitutsiya negizida va unga muvofiq tarzda qabul qilinadi. Bu esa davlatning har bir me’yoriy hujjati Konstitutsiyaga mos kelishi shart ekanligini anglata- di. Konstitutsiya jamiyat hayotining barcha sohalariga, siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy-axloqiy, maishiy, mehnat faoliyati, shaxsiy hayotga va boshqa- larga ta’sir o’tkazadi.
Mamlakatimizda O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari ustunligi so’zsiz tan olinadi.
Yodda tuting!
Konstitutsiya – davlatning Asosiy qonuni, unda inson va fuqaroning huquq va erkinliklari e’lon qilinadi, e’tirof etiladi va kafolatlana- di, davlat boshqaruvi shakli va hududiy tuzilishi, hokimiyat markaziy va joylardagi mahalliy organlarni tashkil etish tizimi va ularning va- kolatlari belgilab qo’yiladi, shuningdek, qonunchilik, ijro organlari va sud hokimiyati organlarini tuzish tartibga solib turiladi, saylov tizimi, davlat ramzlari va Konstitutsiyaga o’zgartirishlar kiritish tartibi belgi- lanadi.
Konstitutsiya bilan konstitutsiyaviy huquq o’rtasidagi farq shundaki, Konstitutsiya konstitutsiyaviy huquq tarmog’i, o’quv fani sifatida konstitutsiyani o’rganish predmetining asosiy negizi hisoblanadi, ya’ni konstitutsiyaviy huquq – huquq tarmog’i, Konstitutsiya esa ana shu tarmoq manbayi.
1-topshiriq
Quyidagi vaziyatni tasavvur qiling. Mamlakatda huquq-tartibot, qonunlar va huquq normalari bekor qilingan. Odamlar qonunga rioya etmay qo’ygan, boshqa fuqarolar huquqlarini hurmat qilmay qo’yishdi, jinoyatga jazo tayinlash va jazodan ozod qilish huquqini o’z ixtiyorlariga olganlar.
Nima deb o’ylaysiz, bunday vaziyatda davlatda qanday hodisalar ro’y beradi? Qonunlar mavjud emasligidan kim ko’p jabr ko’radi?
2-opshrq
Mamlakatdagi huquq tartiboti qanday shart-sharoitga bog’liq deb o’ylaysiz?
2. Konstitutsiyaviy huquq – huquqning yetakchi tarmog’i
Huquq o’zida umummajburiy normalar tizimini mujassamlashtiradi. Bu normalar davlatda kishilar o’rtasidagi turli munosabatlarni tartibga solib turadi. Jumladan, ba’zi normalar oilaviy turmush sohasida vujudga keladigan munosabatlarni, ba’zilari esa mehnat yoki mulkiy munosabat- larni tartibga soladi.
Yodda tuting! Huquq – davlat tomonidan qonunlarda va boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan va davlatning majburlash kuchi bilan muhofaza qilinadigan, mamlakat barcha aholisi uchun majburiy bo’lgan xulq-atvor qoidalari tizimi. |
Huquqiy tartibot – jamiyatdagi munosabatlarning ma’lum bir holati bo’lib, unga mamlakatning Asosiy qonuni – Konstitutsiya va boshqa huquqiy me’yorlariga majburiy ravishda hamma rioya qilishi, shaxs huquq va erkinliklari ta’minlanishi natijasida erishiladi.
Konstitutsiyaviy huquq milliy huquq tizimida huquqning yetakchi tarmog’idir, chunki eng oliy yuridik kuchga ega bo’lgan Konstitutsiya uning asosiy manbayi bo’lib xizmat qiladi.
Yodda tuting! Konstitutsiya butun huquqiy tizimning asosi bo’lib xizmat qiladi, negaki huquqning rivojlanishi Konstitutsiyadan boshlanadi, aynan uning o’zi boshqa barcha qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlarga hayot baxsh etadi. Konstitutsiyaning oliy yuridik kuchi ham mana shunda namoyon bo’ladi. Qolgan barcha huquqiy hujjatlar Asosiy qonun – Konstitutsiyadan kelib chiqadi va unga muvofiq bo’lishi kerak. |
Huquq tizimini piramida ko’rinishida tasavvur qilib ko’ring. Konstitutsiya ana shu piramida cho’qqisida turadi, desak, uning cho’qqisidan eng quyi qismigacha bo’lgan yonbag’irlarida boshqa barcha normativ hujjatlar – qonunlar, kodekslar, qarorlar, farmonlar, tarmoqqa oid normativlar va hokazolar joy olganligini yaqqol ko’rasiz.
Konstitutsiyaviy huquq normalari qolgan barcha yuridik normalar, huquqning har bir tarmog’i, har qaysi qonun va qonunosti hujjatining poydevori sanaladi. Shuning uchun ham konstitutsiyaviy huquq har bir mamlakat milliy huquq tizimida yetakchi mavqega ega.
Konstitutsiyaviy huquqning asosiy manbayi – Konstitutsiya. Ammo konstitutsiyaviy huquq faqat Konstitutsiyadan iborat bo’lmaydi. Boshqa qonunchilik va me’yoriy-huquqiy hujjatlar ham huquqning ana shu tarmog’i manbalari hisoblanadi.
3. Konstitutsiyaga o’zgartirish kiritish tartibi
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida uning barqarorligini ta’minlash, tez-tez o’zgartirishlar kiritilishiga monelik qilish bo’yicha himoya choralari nazarda tutilgan. Ular Asosiy qonunning VI bo’limida bayon etilgan bo’lib, unda o’zgartirishlar kiritish tartibi va shartlari keltirilgan.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga o’zgartirishlar, basharti faqat tegishincha Oliy Majlisning Qonunchilik palatasi deputatlari va Senati a’zolari umumiy sonining kamida uchdan ikki qismidan iborat ko’pchiligi tomonidan ovoz berilsa yoki O’zbekiston Respublikasi referendumi jarayonida kiritilishiga yo’l qo’yiladi. Qonunchilik organi tegishli taklif kiritilgandan keyin olti oy mobaynida Konstitutsiyaga o’zgartirishlar hamda tuza- tishlar kiritish to’g’risida keng va har taraflama muhokamani hisobga olgan holda qonun qabul qilishi mumkin.
Agar Oliy Majlis Konstitutsiyaga o’zgartirish kiritish to’g’risidagi taklifni rad etsa, taklif bir yil o’tgandan keyingina qayta kiritilishi mumkin.
Barcha davlat organlari o’z aktlarining O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiqligi uchun mas’uldir. Ular Konstitutsiyaga muvofiq ish yuritishlari shart.
3-topshiriq
O’ylang va javob bering:
- Mahalliy hokimiyat organlarining buyruq va qarorlarida mamlakat Kons- titutsiyasiga muvofiq bo’lmagan qoidalar bo’lishi mumkinmi?
- Konstitutsiya huquqiy munosabatlarni aniq tartibga solib turishi uchun qaysi huquq tarmoqlariga yo’naltirilishini aytib bering.
- Nima deb o’ylaysiz, «insonning huquqqa munosabati» deganda nima ko’zda tutiladi?
4-topshiriq
Quyidagi vaziyatlar bilan tanishing. Ularda qonunchilik asoslari yoki axloq normalari buzilganligini aniqlang.
1-vaziyat.
Piton (bo’g’ma ilon) bilan bog’liq ish
Sirkda hayvonlarni o’rgatuvchi er-xotin M. nafaqaga chiqishgach, o’z xususiy uylarini 9 qavatli uydagi kvartiraga almashtirishdi. Ularning kvartirasi birinchi qavatda joylashgani bois baland to’siq bilan o’ralgan hovlida hayvonlarni sevuvchilar klubini tashkil etishdi. U yerda bolalar hayvonlarni parvarish qilish va o’rgatish bilan bepul shug’ullanishardi. Er-xotin M. sirkdan tomosha ko’rsata olmaydigan bo’g’ma ilon, maymun va bir nechta kuchukni keltirishgandi.
Tez orada ushbu ko’p qavatli uyda istiqomat qiluvchilardan sudga shikoyat tushdi. Istiqomat qiluvchilarning shikoyatida er-xotin M. shug’ullanayotgan hayvonlar hovlida yig’ilgan bolalarni qo’rqitayotgani, atrofni ifloslantirayotgani, hayvonlarni o’rgatish chog’ida shovqin solib, aholiga xalaqit berishayotganligi haqida ma’lum qilingandi.
2-vaziyat.
Yo’l harakati hodisasi
Yengil avtomashina haydovchisi I. betob xotinini zudlik bilan shi- foxonaga olib borish zaruriyatidan tezlikni oshirdi. Piyodalar o’tish jo- yida tormozni bosishga ulgurmay ko’chani kesib o’tayotgan U. va S. ni turtib yubordi. Bu yo’lovchilar jarohat olishmadi. Lekin S. qo’rqib hushi- dan ketgani uchun «Tez yordam» chaqirishga to’g’ri keldi. Bundan tash- qari, jabrlanuvchilar yiqilganlarida kiyimlari iflos bo’lgandi. Haydovchi I. jabrlanuvchi S. birozdan so’ng hushiga kelganini va hech kim jarohatlan- maganini ko’rgach, mashinasida jo’nab ketdi.
Yakunlarni chiqaramiz
- Konstitutsiyaviy huquq:
- Konstitutsiya – davlatning Asosiy qonuni;
- huquq – davlatdagi umummajburiy normalar tizimi;
- konstitutsiyaviy huquq — huquqning oliy tarmog’i;
- konstitutsiyaviy huquqning asosiy manbayi — Konstitutsiya;
- konstitutsiyaviy huquq normalari jamiyat va davlat tuzilishi asoslarini mustahkamlab qo’yadi.
O’zingizni sinang!
- Insonga Konstitutsiya nima uchun kerak? Nega uni Asosiy qonun deb ataydilar?
- Konstitutsiyaviy huquq nima? Konstitutsiyaviy huquqning Konstitutsiyadan farqi nimada?
- Huquqning boshqa tarmoqlari bilan konstitutsiyaviy huquqning o’zaro bog’liq- ligi nimalarda namoyon bo’ladi?
- Huquq tizimida konstitutsiyaviy huquq qanday o’rin tutadi?
- Konstitutsiyaviy huquq nima uchun huquqning yetakchi tarmog’i hisoblana- di?
- Konstitutsiyaviy huquq normalarini qaysi manbalardan topish mumkin?
