Muqanna qo‘zg‘oloni

0

Муқанна қўзғолони. Муканна кузголони. Mukanna quzguloni. Muqanna qo zg oloni

Muqanna qo‘zg‘oloni Восстание Муканны Шӯриши Муқаннаъ
Muqanna qo‘zg‘oloni

Muqanna qo‘zg‘oloni. Vatanimiz xalqlarinig arablar asoratiga qarshi olib borgan kurashi tarixida alohida o‘rin tutadi. Bu qo‘zg‘olon o‘zining maqsad, vazifalari, yo‘nalishi, jug‘rofiy ko‘lami va ommaviyligi bilan keskin farqlanib turadi. Gap shundaki, qo‘zg‘olon shunday bir paytda boshlanib, keng hududiy chegaralarni qamrab, aholining yangi-yangi qatlamlarini o‘ziga jalb etib bordiki, uning quddratli oqimi, na’rasi ajnabiy hukmdorlarni ham sarosimaga solib qo‘ydi. Ular joriy etgan tuzum va tartiblarni qaqshatishga olib keldi.

Tarixda «oq kiyimlilar» nomi bilan mashhur bo‘lgan bu qo‘zg‘olonga o‘z zamonasining har tomonlama etuk kishisi, xalq dardi, qayg‘usi va maqsadlarini chuqur tushungan, asl ismi Hoshim ibn Hakim, ammo Muqanna (ya’ni yuziga niqob kiygan ma’noda) nomi bilan tanilgan buyuk shaxs rahnamo bo‘ldi. 776 yilda Marvda boshlangan xalq qo‘zg‘oloniga qadar ham Muqanna hayotning katta mashaqqatli yo‘lini bosib o‘tgan, oddiy kir yuvuvchidan vazirlik darajasiga ko‘tarilgan (757-759), ummaviylar sulolasi inqiroziga kuchli ta’sir ko‘rsatgan Abu Muslim qo‘zg‘olonida faol ishtirok etgan, ijtimoiy tenglik, erkin hayot va adolat g‘oyalarini o‘ziga singdirgan taniqli siymo bo‘lgan.

Shuning uchun ham uning yangidan xalq kurashiga bosh bo‘lishi bu harakatning keng quloch yozishiga, uzoq muddat davom etishiga (14 yil) sabab bo‘libgina qolmay, ayni chog‘da arab hukmron doiralari uchun ham kutilmagan oqibatlarni vujudga keltirib, ularga katta hayotiy saboqlar berdi. Qo‘zg‘olon Marvda boshlangan bo‘lsa-da, u tez orada Movarounnahrning keng hududlariga yoyildi. Muqanna qo‘zg‘oloni davomida Samarqand, Buxoro, Naxshobu, Kesh hudulari aholisi ham faol harakatga keldi. Uni Iloq, Ohangaron, Shosh, Farg‘ona vodiysining ko‘p sonli xalqi ham quvvatlab chiqdi. Qo‘zg‘olonning bosh g‘oyasi – Vatanimiz xalqlari, ularning asl farzandlarining muqaddas yurtni ajnabiy hukmronlardan ozod qilish, uning mustaqilligini kurashib qo‘lga kiritish g‘oyasi to‘la kuch bilan namoyon bo‘ladi. Mana shu yuksak vatanparvarlik, yurtparvarlik tuyg‘usi qo‘zg‘olonchilarga hayotiy ruh, ma’naviy madad bag‘ishlagan, ularning uzoq vaqt davomida arablarning katta harbiy kuchlari bilan jon berib, jon olishib kurash olib borishiga, mislsiz qurbonlar berishiga sabab bo‘lgan. Biroq shu bilan birga qo‘zg‘olonga tortilgan aholining hamma ijtimoiy tabaqalari ham shu ulug‘vor g‘oyaga sodiq bo‘lgan, unga oxirigacha amal qilgan, deb xulosa chiqarib bo‘lmaydi, albatta. Negaki qo‘zg‘olon kuchaygan kezlarda undan o‘z xudbin maqsadlari yo‘lida foydalanishni ko‘zlab xalq kurashiga qo‘shilgan yuqori tabaqa namoyandalari ham bo‘lgan. Ular keyinchalik qo‘zg‘olon pasayishi va mag‘lubiyat sari yuz tutgan kezda darhol xiyonat yo‘lini tutib, ajnabiylar bilan til topib, ularning tomoniga o‘tib ketganligi faktdir. Ammo bunday istisnolardan qat’i nazar, bir necha yillar davom etgan «Oq kiyimlilar» qo‘zg‘oloni yurtimizning ozodlik kurashi tarixida katta dovrug‘ taratdi, arab bosqinchilarini larzaga soldi, ularga sezilari zarbalar berdi. Qo‘zg‘olon Muqannaga katta madadkor, jangovar safardosh bo‘lgan Hakim ibn Ahmad, Xishriy va Bog‘iy, Girdak, So‘g‘diyon degan xalq qahramonlarini ham etishtirib chiqardi. Ular oxirgi tomchi qonlari qolgunga qadar bosqinchilarga qarshi mardonavor kurashdilar. 780-783 yilar qo‘zg‘olon harakatlari so‘nggi hal qiluvchi pallaga kiradi. Bu davrda Muqanna kuchlari Qashqadaryoning Kesh vohasida to‘plangan edi. Qo‘zg‘olonning bosh tayanch nuqtasi-Som qishlog‘i ham shu joyda bo‘lgan. Albatta, bu vaqtga kelib xalifalik qo‘shinlari katta ustunlikka ega bo‘lib, ular mahalliy aholining yuqori tabaqalarini o‘z tomoniga jalb etib, qo‘zg‘olonchilarni tabora siqib borayotgan edi. Muqanna Somda mustahkamlanib, o‘z tarafdorlari bilan so‘nggi nafasigacha kurashdi. Pirovardida esa dushman qo‘lida mag‘lub bo‘lmay, o‘zini yonib turgan olovga otib, qahramonlarga halok bo‘ladi. Bu voqea Beruniy ma’lumotiga ko‘ra 785 yilda sodir bo‘lgan. Garchand Muqanna qo‘zg‘oloni engilgan bo‘lsa-da, biroq u buyuk xalq qudratini, agar u birlashsa, uyushsa nimalarga qodirligini namoyon etdi.

Qo‘zg‘olon ayni chog‘da xalifalikning Movarounnahrdagi mustamlakachilik va bosqinchilik ildizlarini ham qaqshatdi. Uning hukmronligi davomini shubha ostiga solib qo‘ydi. Eng muhimi, u erk, hurlik va ozodlik uchun talpinayotgan yurtimiz kishilarida vatanparvarlik tuygusini jo‘sh urdirdi, ularni ajnabiy zolimlarga qarshi yanada shiddatkorlik bilan kurash olib borishga da’vat etdi. Buning samarasi esa IX asrning boshlariga kelib yurtimiz ustidan xalifalik hukmronligining uzil-kesil ag‘darilishi va bir qator mustaqil milliy davlatlarning yuzaga kelishida to‘la namoyon bo‘ldi.

Arablar istilosi va hukmronligi Vatanimiz hududida qanchalik murakkab ijtimoiy-siyosiy oqibatlar bilan bog‘liq bo‘lmasin, shu bilan birlikda yakkaxudolik g‘oyasi, ilg‘or ijtimoiy-siyosiy, falsafiy qarashlarni o‘zida mujassam etgan islom dini va ta’limotining o‘lkamizda asta-sekin ildiz otib borishi ulug‘ ajdodlarimiz hayoti va tafakkurida katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Butun arab dunyosini birlashtirish, uning ma’naviy qudratini kuchaytirishda etakchi omil rolini o‘ynagan islom dini va uning muqaddas kitobi-Qur’oni karim g‘oyalari va oyatlarining mahalliy xalqlarning ongi, shuuriga singib, ularning turmush va fikrlash tarzining ajralmas bir qismiga aylanib borishi, shubhasiz, ularning ma’naviy olamiga hayotbaxsh ta’sir ko‘rsatdi hamda yuksak moddiy va ma’naviy madaniyat namunalarini ijod qilib borishlarida yangi ufqlar ochib berdi. Buning asosiy boisi shundaki, Allohning yagonaligiga imon keltirish, uning yuksak insonparvarlik g‘oyalariga, olijanab shaxsiy fazilatlarga ishonch va e’tiqod-bular yurt kishilarida bir-birlarini quvvatlash, birlashish, o‘zlarini yagona makonda his qilish, o‘zaro hamkorlikda, keng sa’y-harakatlarda bo‘lish tuyg‘usini shakllantirib bordi. Negaki, islom ta’limoti, Qur’oni karim g‘oyalari negizida tarkib topgan musulmonchilik ahkomlari va ruknlarining o‘lkamizga yoyilishi islomni qabul qilgan o‘tmishdoshlarimizning Alloh buyurgan olijanob amallarga rioya etib, ruhiyma’naviy poklanish sari harakatlanishi, shubhasiz, jamiyat hayoti va uning asosiy tamoyillarining sog‘lom negizlarda rivojlanib, takomilashib borishiga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Shu ma’noda Yurtboshimiz: «Biz ota-bobolarimizning muqaddas dini bo‘lgan islom dinini qadrlaymiz, hurmat qilamiz, odamzod ruhiy dunyosida iymon- e’iqodni, insoniy fazilatlarni mustahkamlashda uning o‘rni va ta’sirini yuksak baholaymiz»[1] deb ta’kidlaganligi bejiz emasdir. Zero, o‘lkaning ma’naviy yuksalishini ta’minlash, odamlarning bir-biriga qon-qardoshligi, hamjihatligini jipslashtirishda muhim omil bo‘lgan asriy bebaho qadriyatlarimizni o‘zida mujassam etgan islomiy ahkomlarning bugunda ham hayotimizda o‘z munosib o‘rnini topayotganligi islomning jamiyat taraqqiyotidagi muhim omil ekanligidan dalolat beradi.


[1] «Туркистон» газ., 1999 йил 2 февраль