Voyaga yetmaganlarning huquqlari va burchlari. Вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари / хукуклари ва бурчлари.
▪ 14 yoshga to‘lmagan voyaga yetmaganlarning (kichik yoshdagi bola lar -ning) yoki vasiylikda bo‘lgan fuqarolarning qonuniy vakillari – ota-ona lari,far zandlikka oluvchilari yoki vasiylari yashaydigan joy vo ya ga yetmaganlaryoki vasiylikda bo‘lgan fuqarolarning yashash jo yi hisob la nadi.
▪ Fuqarolarning o‘z harakatlari bilan fuqarolik huquqlariga ega bo‘lish vaular ni amalga oshirish, o‘zi uchun fuqarolik burchlarini vujudga kel tirishva ularni ba jarish layoqati (muomala layoqati) u voyaga yet gach, ya’ni 18 yoshga to‘l gach, to‘la hajmda vujudga keladi.
▪ 18 yoshga to‘lmasdan nikoh buzilsa ham muomala layoqati to‘la saq la nibqoladi. Lekin nikoh haqiqiy emas deb topilganda, sud voyaga yet ma ganer (xotin) sud belgilagan paytdan boshlab to‘la muomala la yo qatini yo‘-qot ganligi haqida qaror qabul qilishi mumkin.
▪ 18 yoshga to‘lmagan voyaga yetmaganlar bitimlarni o‘z ota-onalari,far zand likka oluvchilari yoki homiylarining yozma roziliklari bilan tuzgan laridagina haqiqiy deb hisoblanadi.
▪ 14 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganlar ota-onalari, far -zand likka oluvchilari yoki homiylarining yozma roziliklarisiz qu yi da gilar ni mustaqil amalga oshirishga haqli:
– o‘z ish haqi, stipendiyasi va boshqa daromadlarini tasarruf etish;
– fan, adabiyot yoki san‘at asarining, ixtironing yohud o‘z intellektualfa oliyatining qonun bilan qo‘riqlanadigan (boshqa natijasi) muallifl ikhu qu qini amalga oshirish;
– qonunga muvofi q kredit muassasalariga omonatlar qo‘yish va ularnita sar ruf etish;
– mayda maishiy bitimlarni, tekin manfaat ko‘rishga qaratilgan, no ta rialtasdiqlanishni yoki davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni talab qil may di ganbitimlar, qonuniy vakil yoki uning roziligi bilan uchinchi shaxs tomoni dan biror bir maqsad yoki erkin tasarruf etish uchun be ril gan mablag‘larni tasarruf etish borasidagi bitimlar.
▪ 14 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan voyaga yetmaganlar yuqoridagilargamu vofi q o‘zlari tuzgan bitimlar bo‘yicha mustaqil ravishda mulkiy javob gar bo‘ladilar.
▪ Sud ota-onalarning, farzandlikka oluvchilar yoki homiylarning asos li ilti mos lari mavjud bo‘lganda, ularning iltimosiga muvofi q 14 yosh dan 18yosh ga cha bo‘lgan voyaga yetmaganlarning o‘z ish haqi, sti pen di yasi yokibosh qa daromadlarini mustaqil ravishda tasarruf etish hu qu qini cheklabqo‘ yi shi yoki bu huquqdan mahrum etishi mumkin.
▪ 16 yoshga to‘lgan voyaga yetmagan shaxs mehnat shartnomasi bo‘ yi chaishlayotgan bo‘lsa yoki ota-onasi, farzandlikka oluvchilari yo ki ho miyla ri ning roziligiga binoan tadbirkorlik faoliyati bilan shu g‘ul la na yotganbo‘l sa, u to‘la muomalaga layoqatli deb e‘lon qilinishi mum kin.
▪ Voyaga yetmaganning to‘la muomalaga layoqatli deb e’lon qilinishi –eman sipatsiya – sudning qarori bilan amalga oshiriladi. Bunday voyagayet ma gan shaxsning majburiyatlari bo‘yicha, xususan u yetkazgan zararoqi ba ti da kelib chiqqan majburiyatlar bo‘yicha ota-onasi yoki ular ningo‘r ni ni bosuvchilar emas, balki uning o‘zi to‘liq javobgar bo‘ ladi.
▪ Bola manfaatlariga zid bo‘lgan holatlardan tashqari, har bir bola oiladayashash va tarbiyalanish, o‘z ota-onasini bilish, ularning g‘amxo‘rligidanfoy da lanish, ular bilan birga yashash huquqiga ega.
▪ Bola o‘z huquqi va qonuniy manfaatlarini himoya qilish huquqiga ega. Bola ning huquqi va qonuniy manfaatlari uning ota-onasi, ota-onasi yo‘qbo‘l sa, ota-onasining o‘rnini bosuvchilar, vasiylik va homiylik idoralari,pro kuror yoki sud tomonidan amalga oshiriladi.
▪ Oila da bolaning manfaatlariga taalluqli har qanday masala hal qili na yotgan da bola o‘z fi krini ifoda qilishga, shuningdek, har qanday sud muhoka masi yoki ma’muriy muhokama davrida so‘zlashga haqlidir.
▪ Bola ga ism ota-onaning kelishuviga binoan, ota-ismi – otasining ismigako‘ra beriladi. Bolaning familiyasi ota-onaning familiyasiga qarab belgi la nadi. Ota-ona turli familiyalarda bo‘lganda ota-onaning kelishuvigabino an bolaga otasining yoki onasining familiyasi beriladi. Ota-onaningxohi shiga ko‘ra. Bolaga ota yoki ona tomonidan milliy an’analarga ko‘rabobo ning ismi bo‘yicha familiya berilishi mumkin.
▪ Bola ning ismi va familiyasi ota-onaning birgalikdagi arizasiga binoanbola 16 yosh ga to‘lgunicha bola manfaatlarini e’tiborga olgan holda (otasi yoki ona si ning familiyasiga) o‘zgartirilishi mumkin. 16 yoshga to‘lgan bolaning ismi yoki familiyasini o‘zgartirish faqat uning roziligibilan amalga oshiriladi.
▪ Voyaga yetmagan bolalar qonunda belgilangan tartibda hadya, merostariqasida olgan mol-mulki, shuningdek, shaxsiy mehnati va tadbirkorlikfaoliyati natijasida orttirgan mol-mulki ularning xususiy mulkihisoblanadi.
▪ Voyaga yetmaganlarning shaxsiy foydalanishdagi buyumlari (kiyimkechak, ishlab chiqarish qurollari, o‘quv anjomlari va boshqalar) ularningxususiy mulki hisoblanadi.
▪ 18 yoshga to‘lmagan shaxslar mehnatga oid huquqiy munosabatlardakatta yoshdagi xodimlar bilan teng huquqda bo‘ladilar.
▪ 16 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan xodimlarga haftasiga o‘ttiz olti soatdanish kuni qilib belgilanadi.
▪ 15-16 yoshgacha bo‘lgan (ta’til davrida ishlayotgan 14 yoshdan 16yoshgacha bo‘lgan o‘quvchilar uchun) shaxslar uchun haftasiga yigirmato‘rt soatdan oshmaydigan ish kuni qilib belgilanadi.
▪ Ma’muriy javobgarlikka ma’muriy huquqbuzarlik sodir etilgan paytda 16 yoshga to‘lgan shaxslar tortiladilar.
▪ Jinoyat sodir etilgunga qadar 13 yoshga to‘lgan shaxslar javobgarlikniog‘irlashtiradigan holatlarda – qasddan odam o‘ldirganliklari (JK 97moddasining 2- qismi) uchungina jinoiy javobgarlikka tortiladilar.
▪ Jinoyat sodir etilgunga qadar 14 yoshga to‘lgan shaxslar quyidagijinoyatlar uchun javobgarlikka tortiladilar:
– qasddan odam o‘ldirganliklari;
– qasddan badanga o‘rtacha og‘ir shikast yetkazganliklari;
– nomusga tegish;
– ehtiyojni zo‘rlik ishlatib g‘ayri tabiiy usulda qondirish;
– odam o‘g‘irlash;
– bosqinchilik, tovlamachilik, talonchilik;
– mulkni qasddan nobud qilish yoki unga tuzatib bo‘lmas zarar yetkazish;
– ozodlikdan mahrum etish joylaridan qochish;
– o‘qotar qurol, o‘q-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatishqurilmalarini, radiaktiv materiallarni qonunga xilof ravishda egallash;
– temiryo‘l, dengiz, daryo, havo transporti vositasi yoki aloqa yo‘llariniyaroqsiz holatga keltirish;
– transport vositasini olib qochish;
– giyohvandlik yoki psixotrop moddalarini qonunga xilof ravishdaegallash;
– aybni og‘irlashtiruvchi holatlarda bezorilik qilish.
