Yulduzlar mangu yonadi (qissadan boblar, Tog’ay Murod)

0

Юлдузлар мангу ёнади (қиссадан боблар, Тоғай Мурод). Yulduzlar mangu yonadi (qissadan boblar, Togay Murod).


XVIII

Bo’ri polvon davradan xursand: janjal-araz yo’q. Polvonlar sen-menga bormay olishyapti… O’zini taroziga solmay olishyapti.

Ana, xo’jasoatlik Sadir polvon sho’rchilik Ro’zi polvonni yelkasidan oshirib urdi.

Ro’zi polvon origa Maksim polvon degani chiqdi.

Sadir polvon:

– E, u sport masteri, chiqmayman, – deya turib ketdi.

Maksim polvon sambo kurashi bo’yicha sport ustasi ekani chin bo’ldi. Bakovul ro’parasida talab qilib o’tirib-o’tirib ketdi.

Bo’ri polvon xo’jasoatliklarga og’iz soldi:

– Chiqinglar-da endi! – dedi.

U yoqdan Amir polvon:

– Polvon bova, Sadirning qo’li lat yebdi! – dedi.

Bu shunchaki bahona bo’ldi.

Sho’rchiliklar piching qildi:

– Nimaga bir polvonni yiqita solib qochasizlar!.. Sig’sa,davraga chiqingizlar-da! – dedi.

Ilkis piching Sadir polvon bahona butun davra egalariga qarata aytildi.

Bo’ri polvon yalt etib sho’rchiliklar davrasiga qaradi.

Keyin Amir polvonga yuzlandi.

– Unday bo’lsa, boshqasini chiqar! – dedi.

Amir polvon:

– E, polvon bova, master sportga teng kep bo’ladimi? – dedi.

Bo’ri polvon mehmonlar oldida izza bo’ldi. Xivich uchi bilan chiroqda yiltiramish somonlarni titkiladi. Shunda davraga yoshi o’tib qolgan Normurod polvon chiqib keldi. U duch kelmish odam ro’parasiga cho’kdi. Qo’llarini ketiga tiradi. Orqasiga chalqayib, oyog’ini uzatdi.

– Mahsini tort, tort mahsini! – dedi.

Torta bermagach Normurod polvonning o’zi mahsilarini tortib-tortib sug’urdi. Paytavalarni chuvalatib-chuvalatib tashladi.

Joyidan sapchib turdi. O’z polvonlariga qahr bilan qo’lini shop qildi.

– Chiqmaysanmi-a, chiqmaysanmi? Elga eshittirib ayt! Chiq-mayman, de! Qo’lingni ko’tarib ayt! Unda mana men chiqaman! Normurod polvon bakovul ro’parasiga borib cho’kkaladi.

Sho’rchiliklarga qo’lini silkib aytdi:

– Qani, master sportingni berman yubor! – dedi.

Ammo sho’rchiliklar Maksim polvonni davraga tushirmadi.

Boisi, Normurod polvonning soqoli oppoq edi…

Sho’rchiliklar to’pidan ovoz keldi:

– Sizga qoyil bo’ldik, Normurod polvon, bizga anavi polvon-laringizni chiqaring!

Normurod polvon davra aylana berdi:

– Bizda polvon yo’q, bo’lsa chiqardi! – dedi.

Bo’ri polvon domangir bo’ldi:

– Polvon, ko’tarilma, ko’p ko’tarilma! – dedi.

Normurod polvon Bo’ri polvon qo’lidan yulqinib chiqdi. Yana davra aylandi.

– E, master sport tugul, dev bo’lsayam chiqaman! – dedi.

Bo’ri polvon Normurod polvon tirsagidan mahkam ushladi, davradan yetaklab chiqdi.

Normurod polvon tag’in davraga talpindi:

– Normurod polvonning ko’zi ochiq bo’p turib, uning eli yer-ga qaraydimi? – dedi. – Ushlamang meni, polvon bova, ushlamang! E, yerga kirgizib yuborsayam chiqaman!

Bo’ri polvon qalbini-da ayni shunday tuyg’ular tirnadi. Ammo keksalarga xos vazminlik bilan o’zini bosib turdi.

Davraga kirib, xo’jasoatliklarga ovoz berdi:

– Amir, Tilovberdini berman yubor! Tilovberdi, munda ke! –dedi.

Shunda davraga Bo’ri polvonning o’g’li Tilovberdi chiqib keldi. Bo’ri polvon o’g’lini tirsagidan yetaklab, bakovul ro’parasiga o’tirg’izdi.

Sho’rchiliklar ko’nishga ko’ndi-yu, Maksim polvon rozi bo’lmadi.

– Tilovberdining vazni og’ir, chiqmayman, – dedi.

Bo’ri polvonning zardasi qaynadi.

– Nima, endi davraga taroziga tortib chiqaraylikmi? – dedi. –Ko’rib turibsan, bo’y-basti sendan ziyod emas, chiqa ber-da! Chiq-e, ota-bovamiz tarozisiz olishgan!

– E, chiq-e, Maksim-e, yiqilsang, yer ko’taradi-da! – dedisho’rchiliklar.

Polvonlar fotiha olib ketdi.

XIX

Bo’ri polvon ich-ichidan zil ketdi. O’zi bilan o’zi gapirishdi.

«Biz polvonlik maktabida o’qimadik. Polvonlik bizga ota meros. Pushtdan pushtga, qondan qonga o’tib kelyapti.

Polvonlikning ko’zga ko’rinmas, til bilan tushuntirib bo’lmas shunday sirlari borki, uni faqat tomirida polvonlik qoni borlargina biladi. Biz bilamiz.

Bu sirlar hech bir kitobda yo’q.

Mana, mening o’zim. Surxon vohasida mendan yiqilmagan polvonning o’zi yo’q! O’sha maktab ko’rgan sport masterlariyam yag’rinimdan oshib ketdi!

Xalq nimasi bilan xalq?

O’zining urf-odatlari bilan xalq! Ko’p urf-odatlarimizni birovlar… birovlar o’ziniki qilib oldi! Biz qo’limizni burnimizga tiqib qoldik.

Shunday keta bersak, hademay… o’zimizni-da boy berib qo’yamiz!

Bu yog’i kamday, ne-ne nimalarimizni eskilik sarqiti deb yo’q qildik. Xiyol bo’lmasa, xalqning o’zini-da… eskilik sarqitiga chiqarib yuborayin, dedik!

Bugun buni yo’qota bersak, ertaga uni yo’qota bersak… podadan nima farqimiz qoladi?..

Biz hademay bu dunyodan ketamiz. O’zimiz ketsak-ku, go’rga-ya. O’zimiz bilan… Buni rais biladimi?..» Bo’ri polvon raisga qarab-qarab qo’ydi.

Tag’in nimalardir… nimalardir yo’qolib boryapti…

Bo’ri polvon o’yladi-o’yladi… O’ylab o’yiga yetdi…

«Avlodlar almashgan sayin… yo, pirim-e, tuf-tuf-tuf… avlodlar almashgan sayin… yurak yo’qolib boryapti!

Jasad bor! Aql bor!

Yurak yo’q!

To’rt mucha bor! Kuch-quvvat bor!

Yurak yo’q!

Ko’krakda jon bor!

Yurak yo’q, yurak!..

Farzandlar hayotga beparvo qaraydi. Musibat bilan xursandchilik farqiga bormaydi.

Farzandlar o’zlari minayotgan mashinaga o’xshaydi! Odam kim, mashina kim, bilib bo’lmay qolyapti…»

XX

4

…Sariosiyodagi o’sha davrada Bo’ri polvonga teng topilishi qiyin bo’ldi.

Davra egalari talvasada qoldi.

Bordi-yu, Bo’ri polvonga talabgor bo’lmasa, sariosiyoliklar denovliklardan qoyil bo’ldi bo’ladi. O’z uyida qoyil bo’lish mag’lub bo’lishdan-da yomon bo’ladi!

Shunda davraga yoshgina bir yigit chiqib keldi. Bo’ri polvonga talabgor bo’ldi.

Davra egalari shundagina yengil nafas oldi.

Bo’ri polvon yosh polvonga mensimay-mensimay qaradi.

«Laylakning yurishini qilaman deb, chumchuqning puti yirtilgan ekan! – deb o’yladi Bo’ri polvon. – Bu yosh bola-ku! O’ylab ish qilyaptimi? Yo kayfi bormi?»

Bir yosh bola Bo’ri polvon shon-shavkatini nazarga ilmay qurga[1] yugurib chiqishi Bo’ri polvon izzat-nafsiga tegdi.

Bo’ri polvon darg’azab bo’lib davraga kirdi.

Bosh bakovul oldiga g’oz yurish qilib bordi. Davra odati bo’yicha talabgor yosh polvon qabatiga borib o’tirishi lozim bo’ldi. Ammo Bo’ri polvon davra qoq o’rtasiga borib cho’k tushdi. Bo’ri polvon bu bilan o’zini anavi yosh bola yonida yonma-yon o’tirishga or qilganini bildirdi.

Anavi yosh bolaga, ko’rpachaga qarab oyoq uzatsang-chi, degan qarash qildi.

Bo’ri polvon bilan Ismoil otli bu yosh polvonga bir g’unajin, yana bir qancha mayda zotlar qo’yildi.

Bo’ri polvon Ismoilni ko’zga ilmay-ko’zga ilmay davra aylandi. «Tayyor osh-ku…», – deya o’zidan ketdi.

Oqibat… Bo’ri polvon… Polvon nomini olgandan buyon umrida birinchi marta yelkasi yer ko’rdi!

Qanday yiqildi – o’zi-da bilmadi!..

Ko’zlarini ochsa… osmon to’la yulduz bo’ldi!..

Ohista-ohista joyidan turdi. Bosh egib-bosh egib davradan chiqdi.

Hamrohlari hamdard bo’lish uchun qo’ltig’idan ushladi.

Bo’ri polvon hamrohlari qo’lini zarda bilan siltab-siltab tashladi.

Choponiga cho’nqayib o’tirdi. Tizzalarini quchoqladi. Peshonasini bilaklari ustiga qo’ydi…

Ho’ng-ho’ng yig’lab qo’ya berdi!

Hamrohlariga javdirab-javdirab qaradi.

– Chiniminan yiqildimmi-a, chiniminanmi-a?.. – dedi.Sel-sebor yig’lab qo’ya berdi…

5

Bo’ri polvonning yelkasi yerga tekkani elga yoyildi.

Bo’ri polvon nomi bilan g’ururlanib yurmishlar ichi achiyachiy bosh chayqadi.

– Yomon bo’pti-da… – dedi.

Davralarda Bo’ri polvon dastidan ro’shnolik ko’rolmay yurmishlar xushvaqt-xushvaqt bosh irg’adi.

– Bo’ri polvon-da tamom bo’pti… – dedi.

Bo’ri polvon el orasida bosh ko’tarolmay qoldi. Uyidan ko’chaga chiqmay qoldi.

Keyin o’sha yosh polvonni ta’qib eta boshladi. Qayerda to’y bo’lsa, poylab bordi.

Ammo yosh polvon Bo’ri polvon nomini eshitiboq, rad qila berdi.

Ismoil otli bu yosh polvon dovrug’i butun vohaga yoyildi.

Kimsan – Bo’ri polvon yelkasini yerga tekkizgan Ismoil polvon!

Ismoil polvon bu nomni umrbod saqlab qolmoqchi bo’ldi. Shu bois Bo’ri polvon davraga kelibdi, desa bo’ldi, indamay ketib qola berdi.

10

Bo’ri polvon Ismoilni tinmay ta’qib eta berdi…

U endi mug’ombirlik yo’liga o’tdi.

Termizda bo’lmish bir to’yga juda kech bordi. Mashina kabinasida davraga qarab o’tirdi.

Davra oxirida bakovullar boshqa katta polvon yo’q deyishib, kimsan Bo’ri polvonday polvon yelkasini yerga tekkizgan Ismoil polvonga jar soldi.

Ismoil polvon davrani bir aylanib, o’zini ko’rsatdi.

Xuddi shu vaziyatni ikki oydan beri angg’ib[2] yurmish Bo’ri polvon kabinadan sakrab tushib, davraga kirdi.

Bo’ri polvonning xuddi osmondan tushganday favqulodda paydo bo’lishi barcha-barchani hayron qoldirdi.

O’zaro shivir-shivir bo’lib, davra gap nimada ekanini bildi.

Ismoil polvon arosatda qoldi.

Chiqayin desa – Bo’ri polvon, chiqmayin desa – bakovul jar solib bo’ldi.

Ismoil polvon chiqishga majbur bo’ldi.

Bo’ri polvon vajohati barcha-barchani seskantirib yubordi.

Bo’ri polvon g’alabaga tashna bo’ldi!

G’alaba qozonish esa hamisha qiyin! Ayniqsa, bugun!

Negaki, Bo’ri polvon faqat zafar qozonish uchun olishadi!

Faqat, faqat g’alaba uchun kurashilsa, g’alabaga yetish juda mushkul bo’ladi! Ba’zan, yetib bo’lmaydi!

Yo’q, polvon zafarni emas, zafar polvonni qidirsin! Zafar polvonni topsin!

Polvon xohish-iroda bilan olishsa, o’zining nimalarga qodirligini namoyish etsa, san’atini namoyish etsa, zafar o’z-o’zidan keladi!

Polvon o’z kurashidan o’zi zavqlansa, zafar o’z-o’zidan yor bo’ladi!

13

Bo’ri polvon davraga kirdi.

Ismoil polvon-da sakrab davraga tushdi.

Ismoil polvon yurish-turishi, avzoyidan osonlikcha jon beradiganga o’xshamasdi!

Bo’ri polvon Ismoilga yeguday-yeguday bo’lib xo’mrayib qaradi.

Ismoil polvon kurashni iloji boricha cho’zish payida bo’ldi.

Shunda, Bo’ri polvon nafasi qaytadi. Bo’ri polvon holdan toyadi. Yosh – yoshligini, qari – qariligini qiladi…

Bo’ri polvon nimaki qilmoqchi bo’lsa, Ismoil polvon xuddi bilib turganday, niyatlarini chippakka chiqara berdi. Bo’ri polvon ana shunda ko’zga yaqin, yagona zo’rga juda-juda qiyin ekanligini bildi. Boisi, zo’rga hamma havas bilan qaraydi. Zo’rning san’atini, o’ngi-chapini miridan sirigacha sinchiklab o’rganadi. Zo’rga taqlid qilib, o’shanday zo’r bo’lgilari keladi!

Zo’r-chi? Zo’r o’zgalarni bilmaydi. Ayniqsa, o’zidan kuchsizlarni bilmaydi!

Bilgisi-da kelmaydi! Boisi, ko’zga ilmaydi!

Zo’rning tag’in bir fojiasi – zo’r mag’lubiyat alamini kam totadi.

Zafar ketidan zafar… Zo’r – zafar og’ushida yashaydi!

Yo’q, zo’r mag’lubiyatlar alamini-da totib turishi lozim!

Ana shunda u o’zi haqida o’ylab ko’radi! Ana shunda sergaklik bilan yashaydi!

Zo’r uchun mag’lubiyat zafar qatori bab-baravar zarur!

15

…«Xo’sh, kuchi-ku kamayib qolibdi, – umid bilan o’yladi Bo’ri polvon. – Nahotki, quruq kuchiga ishonayotgan shu yosh bolaning biron korini qilib bo’lmasa?»

Xayoliga o’ziga ma’qul bir fikr keldi…

Qo’llarini sermab, Ismoil polvonga qarab yurdi.

Ismoil ketiga tislandi. O’zini goh chapga olib qochdi, goh o’ngga olib qochdi. Bo’ri polvon mo’ljaliga bormadi.

«Faqat qo’yib yubor deguncha qiladigan ishni qilish kerak, – o’yladi Bo’ri polvon, – bo’lmasa, g’irrom bo’ladi».

Bo’ri polvon Ismoilga qaradi.

Ismoil polvon yelkasidan nafas ola-ola davra aylandi. Demak, Ismoil polvon-da charchadi!

Ana, Ismoil polvon mash’ala yaqiniga borib qoldi.

Bo’ri polvon bo’lsa, davra bu chetida boryapti. U o’zicha mo’ljal qildi: «Hozir olishmoqchi bo’lib o’giriladi. Ismoil-da olishmoqchi bo’lib o’giriladi».

Bo’ri polvon o’rtaga qarab yurdi.

Ismoil polvon bir-ikki qadam tashlab, olov oldida to’xtadi. Yoniga o’girildi. O’rtada Bo’ri polvonga qarab yurdi.

Ismoil polvon yelkalari uzra mash’ala lovullab-lovullab turdi.

Mash’alaga teskariligi sababli yuzlari qorayib-qorayib turdi.

Polvonlar bir-biriga quloch otib kela berdi!

Bo’ri polvon Ismoil polvon yoqasidan ushlab, ichidan chil berdi. Jon-jahdi bilan ketiga burdi. Shunday shiddat bilan surdiki, Ismoil polvon o’zini o’ngga-da, chapga-da ololmadi.

Tikka mash’ala ustiga seltanglab-seltanglab bordi.

– E-e-e, olov, olov! Olov bor! – dedi ovozlar.

Ismoil polvon olov taftini oldi. Taqqa to’xtadi. Ketiga chalqaydi. Olovga yiqilmaslik uchun gavdasini oldinga tashladi. Ya’ni… ya’ni gavdasini Bo’ri polvonga berib qo’ydi!

Bo’ri polvon g’oyatda tezlik bilan chilini chiqarib oldi. Chap oyog’ini yoniga to’shadi. Ismoil polvonni davra o’rtasiga sermab yubordi.

– Yo, otam! – deya ayqirdi.

Ismoil Bo’ri polvon to’g’onoq oyog’i ustidan oshib, davra o’rtasiga chalqancha tushdi!

Ismoil polvon yulduz sanadi!..

Hay-hay-hay! Yoshlik – yoshligini, ko’pni ko’rganlik – ko’pni ko’rganligini qildi! Tajriba! Tajriba zafar qozondi!

Bo’ri polvon qo’llarini ko’tarib, davrani aylanib chopdi. Oyoqlarini osmon qilib dorboz bo’ldi. Dorboz bo’lib-dorboz bo’lib davra aylandi.

Davradan chopib chiqib, hamrohlarini bitta-bittalab bag’riga bosdi. Hamrohlarini quchoqlab-quchoqlab oldi.

– Ko’rdingmi meni? Ko’rib qo’y!.. – dedi.

Kulayotgan yonoqlaridan munchoq-munchoq yoshlar oqdi.

16

Ertasi uyda ho’kiz so’ydi. Gapga yetar odamlarni chaqirdi.

Davrani tark etajagini aytdi. Uylanajagini aytdi.

– Hali-hozir uylanmay turing endi, Bo’ri polvon, – dedigapga yetarlar. – Har yurtning o’z ko’zga surtar polvoni bo’ladi.

Bizning ko’zga surtar polvonimiz sizsiz…

– Yo’q, bo’ldi! – cho’rt kesdi Bo’ri polvon.

Gap yetarlar nasihat qildi. Nasihatlar zoye ketdi.

Bo’ri polvon o’z bilganidan qolmadi.

Brigadasida Suluv degich qiz bo’ldi.

Bo’ri polvon ana shu qizni ko’z ostiga oldi.

Suluv Bo’ri polvon ko’ngliga o’tirib qoldi.

Ko’ngliga o’tirgani – Suluv erkak zoti ko’ziga tik qaramasdi.

25

…Bo’ri polvonsiz davralar fayzsiz bo’lib qoldi.

Bo’ri polvon o’rni juda-juda bilindi.

El Bo’ri polvon kurashini qo’msadi…

Bo’ri polvon-da davralarga intiq bo’lib qaradi. Bo’ri polvon o’zini izladi!

Yo’q, Bo’ri polvon yo’q! Aksiga olib ayoli topgani-da qiz bo’ldi! To’rtinchi farzand ko’rdi – tag’in qiz bo’ldi!

Yaratganning o’zidan davralarni gursillatib-gursillatib olishadigan o’g’il tiladi.

Hartugul, beshinchi farzandi o’g’il bo’ldi!

Tilab-tilab topganim deya otini Tilovberdi qo’ydi.

Bo’ri polvon endi orzu bilan ovundi: o’g’li Tilovberdi balog’atga yetyapti – ot o’rnini toy bosadi…

Yolg’iz o’g’il Tilovberdi tez yetildi. Uni kuyov qiladiganlar ko’paydi. Ayrimlar tilga borib aytdi.

Ammo Bo’ri polvon rozi bo’lmadi. Kampiri qistasa-da, ko’nmadi.

Bo’ri polvon o’g’lini tarbiya qila berdi.

O’g’lini nahorda uyqudan uyg’otdi. Tuxum yuttirdi…

XXIX

Shunday qilib, Tilovberdi polvon bilan sho’rchilik Abray polvon olishadigan bo’ldi.

«Menga daryoning naryog’iyam bir, beryog’iyam bir. Baribir o’g’limdan zo’ri yo’q», – dedi o’zicha Bo’ri polvon. Lekin Sho’rchida Abray degan bunday katta polvon yo’q edi-ku? Bu kim bo’ldi ekan? Yo sho’rchiliklar alamlarini olish uchun boshqa yoqdan polvon yollab keldilarmikin? Bunday voqealar ko’p bo’ladi…

Bo’ri polvon sho’rchiliklar to’pi ro’parasiga o’tirdi. Past ovozda so’radi:

– Inim, bu Abray polvonlaringni eshitmagan ekanman, ukimlardan?

– Abraymi? Nasim polvonning uli bo’ladi. Yaqinda armiyadankeldi.

Bo’ri polvon birdan sergak tortdi. Javob bermish odamga tikildi-tikildi, ohista joyidan turdi.

Ajabtovur hislar og’ushida qoldi. Xivich ushlagan barmoqlari qaltiradi. Xivich siquvida qahr bo’ldi, nimadir qilishga chog’lanish bo’ldi. Titroq chap qo’li, lablariga o’tdi.

Davradan qanday chiqdi, bilmadi. Amir polvon yelkasiga qo’lini qo’ydi. Og’ir entikdi. Nimadir demoqchi bo’ldi. Deyolmadi, tomog’i qurib qoldi.

Amir polvon Bo’ri polvon holini bildi. Darrov qo’ltiqlari ostidan oldi.

– Polvon bova, nima bo’ldi? Tilovberdi, suv opke! – dedi.

Bo’ri polvon sovugan choy ichdi. Entikdi. Lablarini yaladi. Jilmaydi.

– Qaridik, ukam, qaridik. Yurak yaramay qolyapti! – dedi. –Amir, sen berman ke.

Bo’ri polvon Amirni qorong’iga ergashtirib ketdi.

– Amir, menga qara, shu Abray deganiga bizning Tilovberdinichiqar, xo’pmi?

– E, polvon bova, davra bilib qoldi-da!

Bo’ri polvon davra sirtida turib qoldi. O’zini o’nglab oldi.

Tag’in davraga kirdi. Siniq ovozda jar soldi:

– Xaloyiq, eshitmadim demanglar! Ho’kiz toboqni ko’targanAbray polvonga Tilovberdi polvon chiqadigan bo’pti! Gilam toboqni esa Jonibek ko’taradigan bo’pti! A? Endi u yog’ini bilmadim, xaloyiq! O’zlari shunday fikrga kelibdi, bir bilganlari bordir-da!

XXX

– Qani, endi davraga ho’kiz toboqni ko’targanlar chiqsin!

Bo’ri polvon shunday deya davra aylandi. Ko’z ostidan Nasim polvonga tikildi.

«Nasim oshna, o’g’lingga bir og’izgina chiqma, u Bo’ri bobongning o’g’li ekan, demading-a, – deya, ich-ichidan o’pkaladi. – Demaysan, deyolmaysan. Chunki sen o’sha Nasimsan… Sendan bunday gap chiqmaydi. Mana hozir bilasan, sening farzanding kim-u, mening farzandim kim…»

Nasim polvon to’g’risiga oyoq ildi[3]. Soqolini siladi. Tomog’ini qirdi.

«Meni bir umr mag’lub etdim, qoyil qildim, deb yurib edingmi? Oshna, adashasan… Hozir ko’rasan, mening kim ekanimni. Oldingdan salom berib o’taman…»

XXXI

Nasim polvon tarafdan Abray, ro’baro’ tarafdan Tilovberdi polvon davraga tushdi.

Tilovberdi polvon qo’lini ko’ksiga qo’ydi. Abray polvonni oldinga taklif etdi.

– Qani polvon, torting! – dedi.

Abray polvon Tilovberdi polvonga qo’l berdi.

– Yo’g’-e, yo’l boshi sizdan, polvon! – dedi.

Tilovberdi polvon oldinga yurdi. Abray ketidan ergashdi.

Bo’ri polvon shuni, aynan shuni kutdi. Yuzlarida tabassum o’ynadi. Olisroqda bo’lsa-da, Nasim polvonga tag’in qaradi.

«Ko’rdingmi, Nasim oshna? O’g’ling mening o’g’limdan oldinda yurishga yuragi dov bermadi. Mening o’g’lim hamisha birinchi…»

Bo’ri polvon o’g’illarni bir-biriga qiyosladi. Ayniqsa, Abray polvonning sumbatiga sinchiklab-sinchiklab tikildi.

«Momoqizning o’g’li xushsurat yigit bo’pti. Ammo Momoqizga o’xshamaydi. Otasiga tortibdi. Nasimning o’ziyam husndor edi-da. Faqat burnining puchuqligi Momoqizga kelbat beradi…»

Bo’ri polvon soqoli uchini buklab tishladi. Sezilar-sezilmas bosh irg’adi.

Abray polvonga suqim kirmasin deya nazarini quvdi, yonveriga tufladi:

– Tuf-tuf-tuf!..

XXXII

Polvonlar qo’l berib ko’rishdi.

Tilovberdi polvon jelaklari o’ngirini ketiga surdi. Yenglarini xiyol tortdi. Barmoqlarini tili bilan ho’lladi. O’ynab-o’ynab Abray polvonga qarab bora berdi.

Abray polvon ko’zlari qarshisida mardona o’ynayotgan barmoqlar orasida hech nimani ko’rolmadi. Ko’zlari pirpiradi. Keyiniga tisarildi.

Tilovberdi polvon Abray polvon ko’zlariga tikildi: Abray polvon ko’zlari hayiqdi! Ana endi hamlaga o’tsa bo’ladi!

Tilovberdi polvon o’ng qo’li bilan Abrayning yoqasidan ushladi. Ichidan chil berdi. Shiddat bilan ketiga surdi.

Abray polvon ketiga seltanglab-seltanglab bordi. Kimningdir fonusiga qoqilib ketdi. Odamlar ustiga chalqancha tushdi.

Tilovberdi polvon yiqitdim deya qo’llarini ko’tardi.

Nasim polvon qabatidagilardan tashvishli ovozda so’radi:

– Nima bo’ldi-a, nima bo’ldi?

Nasim polvonning ovozi juda xasta bo’ldi, faqat ko’zi ojizlarga xos ovoz bo’ldi.

Xo’jasoatliklar Tilovberdi polvonni olqishlab qichqirdi:

– Halo-o-ol!

– Tilovberdi polvonning haqi berilsin!

– Xayriyat, odamlar ustiga tushdi, agar shu zarb bilan yergatushganda, ichagi uzilardi!

Tilovberdi polvon bakovul qoshiga cho’kkaladi.

Bo’ri polvon yuzlarida quvonch ifodasi ko’rinmadi. Vag’irvag’ir qilayotgan hamqishloqlariga amirona qo’l siltadi.

– Xaloyiq, jim! – dedi. – Ko’p javramang, jim bo’ling! Xa-loyiq, davradagi Bo’ri polvon so’zim: Tilovberdi polvon Abray polvonni yiqitolmadi!

Qoni tez xo’jasoatliklar bidillab ketdi:

– E, qo’ying-e, polvon bova, chalqayramon[4] tashladi-yu!

– Bundan ziyod qanday yiqitib bo’ladi?!

– Xaloyiq, so’zlab bo’ldingizmi? – dedi Bo’ri polvon. –Qaytarib aytaman, Tilovberdi polvonning yiqitgani bekor!

– Nimaga bekor bo’lar ekan?

– Chunki u odamlar ustiga yiqitdi! – dedi Bo’ri polvon.

– Sizga baribir emasmi qayerga yiqitgani?!

– Yo’q! Polvon polvonni osmonning ko’kiga otsayam bekor!Polvonmisan – yerning ustiga yiqit! Qani, boshqatdan olishinglar!

Tilovberdi polvon otasiga o’qraydi. Qobog’ini uydi. Tag’in davra aylandi.

Bo’ri polvon bildi, o’g’li undan norozi bo’ldi.

«Oh, qaniydi, o’g’li hozir yiqitgan bo’lsa! O’g’li buni bilmaydi-da! Bilmagani yaxshi…»

XXXVI

Tilovberdi polvon g’olibona yurishda davom etdi. O’ng oyog’ini lapanglatib-lapanglatib olg’a tashladi. Ba’zan haddan ziyod olg’a tashlab yubordi. Shunda gavdasi orqada qolib-qolib ketdi.

Abray polvon sezdi! Ammo Tilovberdi oyog’iga atayin qaramadi! Ko’zlariga tik boqib bora berdi! Bor diqqat-e’tibori esa oyog’ida bo’ldi. Bo’lajak vaziyat to’lishib kelajak sayin ko’zlari yanada besaranjom boqdi, bejo boqdi.

Xo’jasoatliklar Tilovberdi polvon beparvoligi oqibatida ro’y berayotgan nozik vaziyatni ko’rib turdi. Ammo Tilovberdi polvonni ogoh qilishga jur’at etolmadi. Ehtimol, ko’zlari tik boqayotgan Abray polvon bu vaziyatni payqamayotgandir?

Bordi-yu, ovoz bersalar, Abray polvon bilib qolmaydimi?

Xo’jasoatliklar ana shu tashvishda miq etmay o’tirdi.

Qaltis vaziyat bo’ldi!

Davra nafasini yutdi.

Tevarak suv sepganday jimjit bo’ldi.

Faqat Tilovberdi polvon bilan Abray polvon nafasi eshitildi.

Polvonlar bir-birini ruhan arbadi[5].

XXXVII

Bo’ri polvon davra chetida chordana qurdi. O’zini, jamiki olamni unutdi…

Qo’ynidan tasbehini oldi. Donalab-donalab tasbeh ag’dardi.

Shiq!

Ichida kalima qaytardi! O’ng kaftini yuziga tortdi. Boshi chapga xiyol qiyshaydi. O’g’lining lapanglayotgan oyog’idan

ko’z uzmadi. «O’g’lim, oyog’ingni ol!» Shiq!

Bo’ri polvonni zo’r hadik bosdi. Qaddi tobora cho’kib bordi. Tomog’ini qirdi. Ovozini yolg’iz o’zi eshitdi. Og’zini angraygannamo ochdi.

«O’g’lim, senga aytaman!» Shiq!

Yo’q, zafarli yurishlarga o’rganib qolgan otasining o’g’li oyog’ini olmadi. Aksincha, xuruj qilib bora berdi.

Shiq!

Abray polvon Tilovberdi polvon ko’zlaridan ko’z olmadi. Ko’z ayirmadi.

Tilovberdi polvonni oyog’i yerga tekkuncha zarb bilan qoqib yubordi.

– Xap-a-a-a! – deya ayqirdi.

Hayqiriq nihoyasiga yetmayoq, Tilovberdi polvon ikki yag’rini bilan gupillab tushdi!

XXXIX

Shiq!

Bo’ri polvon qo’lidagi tasbeh yerga tushdi.

Ko’zlari yumildi, boshi orqaga xiyol chalqaydi.

Keyin o’zini o’nglab oldi. Nasim polvonga qaradi. Mung’ayib-mun-g’ayib qaradi.

Nasim polvon iljaydi, Nasim polvon tantana qildi!

Bo’ri polvon boshini xam qildi. Yerda kulcha bo’lib yotmish tasbehini oldi. Ohista qo’zg’aldi. Davradan enkayib-enkayib chiqib ketdi. Davra sirtida kiyinajak o’g’li ovozini eshitdi.

O’g’il yig’lab-yig’lab aytdi:

– Men yiqitganda g’irrom dedi, mana oqibati! Otamiz niyatiga yetdi! Otamiz bor ekan, bizga g’animning keragi yo’q!..

Bo’ri polvon oyoq ildi. Nimadir demoqchi bo’ldi. Ammo so’zlashga madori yetmadi.

Ohista-ohista odimladi. Qorong’ilikka kirib ketdi. Duch kelmish g’o’zapoya uyumiga chiqdi. Yelkasidan nafas oldi. «Qorong’i qanday yaxshi, odamlar ko’rmaydi…» – cho’nqayib o’tirdi. Keyin yonboshladi. Telpagini ketiga surdi. Titrayotgan barmoqlari tasbeh donalarini sur’at bilan sanadi: shiq, shiq, shiq…

XLII

Bo’ri polvon ko’ngli to’lib-to’lib ketdi.

Ko’ngli to’ridan nimalardir o’ksib-o’ksib kela berdi. O’ksik zarbidan yelkalari silkina berdi. Yonoqlaridan marjon-marjon yoshlar oqdi. Ohlar – yurakdan, yoshlar – ko’zdan bo’la berdi…

«Nasim oshna, ko’zimga ko’rinib, yaramni yangilading. Yana tag’in o’g’limni-da yiqitding.

Bilib qo’y, oshna… izingdan surganim surgan! Qayerda davra bo’lsa, izingdan quvib boraman!

Tilovberdini o’g’ling bilan uch safargacha olishtiraman! Bordiyu uch martasida-da o’g’ling o’ktam kelsa… unda, nailoj, uchdan keyin puch.

Baribir qo’ymayman! Ana, nevaralarim bor! Nasib bo’lsa, nevaramni nevarang bilan olishtiraman!

Ishonchim komilki, nevaram bobosining orini oladi!

Sen ko’rmayapsan, oshna, oy botib, yulduzlar so’nib-so’nib boryapti.

O’g’lim o’ktamligida yulduzlar yongani-yongan bo’ladi. O’g’lim mag’lubligida yulduzlar so’ngani-so’ngan bo’ladi.

Yo’q, oshna, yo’q!

Yulduzim hali yonadi! Davralarim hali davom etadi! Nevaralarim davralarda:

– Yo, bobomning piri, deb olisha beradi! Yulduzim mangu yonadi!»


  • [1] Qurga – davraga, o‘rtaga.
  • [2] Angg‘ib – kutib, poylab.
  • [3] Oyoq ildi – to‘xtadi.
  • [4] Chalqayramon – chalqancha.
  • [5] Arbadi – avradi, chalg‘itdi.