Otlarda kelishik kategoriyasi

0

Ot (yoki otlashgan so‘z)ning boshqa so‘zlarga bo‘lgan sintaktik munosabatini ko‘rsatuvchi ma’nolar va bu ma’nolarni ifodalovchi shakllar tizimiga kelishik kategoriyasi deyiladi. Kelishik kategoriyasi oltita grammatik ma’no va uni ifoda etuvchi shakllarni o‘z ichiga oladi. Bularga bosh kelishik, qaratqich kelishik, tushum kelishik, jo‘nalish kelishik, o‘rin-payt kelishik va chiqish kelishik kabi grammatik ma’nolar hamda bu ma’nolarni ifodalovchi –ning, -ni, -ga (-ka,-qa), -da, -dan kelishik shakllari kiradi. Har bir kelishik o‘z nomi, ifoda shakliga ega, ma’lum bir so‘roqlarga javob beradi.

Kelishiklar Turlanishi So‘roqlari
Bosh kelishik Saida, kitob, Toshkent kim? nima? qaer?
Qaratqich kelishik Saidaning, kitobning, Toshkentning kimning? nimaning? qaerning?
Tushum kelishik Saidani, kitobni, Toshkentni kimni? nimani? qaerni?
Jo‘nalish kelishik Saidaga, kitobga, Toshkentga kimga? nimaga? qaerga
O‘rin-payt kelishik Saidada, kitobda, Toshkentda kimda? nimada? qaerda
CHiqish kelishik Saidadan, kitobdan, Toshkentdan kimdan? nimadan? qaerdan?

Otlarda kelishik affikslari turlovchi affikslar deb ham yuritiladi. Otlarning kelishiklar bilan o‘zgarishi turlanish deb yuritiladi.

Kelishik affiksi yo‘q holat bosh kelishik bo‘lib, bunday shakldagi ot ko‘pincha boshqa so‘zni o‘ziga tobelaydi. SHuning uchun ham bosh kelishik deb yuritiladi. Qaratqich, tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt chiqish kelishigi shaklidagi ot gapda boshqa so‘zlarga grammatik jihatdan tobe bo‘ladi. Bu kelishiklar vositali kelishiklar deyiladi. Masalan: Pokiza aql insonni ayb va kamchiliklardan qutqaradi (U.Mahkamov). Bu gapda aql so‘zi bosh kelishikda bo‘lib, affiksi bo‘lmagan shaklda qutqaradi fe’liga nisbatan hokim holatda; insonni so‘zi –ni tushum kelishigi shakli vositasida, ayb (-dan), kamchiliklardan so‘zlari –dan chiqish kelishigi vositasida qutqaradi fe’liga tobe bo‘lib kelgan.

Kelishik shaklidagi otlar boshqa so‘zlar bilan o‘zaro sintaktik munosabatga kirishadi.

Qaratqich va qisman bosh kelishik shakli ot bilan otning, tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish kelishiklari, odatda, ot bilan fe’lning sintaktik munosabatini ko‘rsatadi: oilaning ko‘rki, onani ardoqlamoq, sayohatga bordi, maktabdan qaytdi.

Ba’zan kelishik shaklidagi otlar sifat, son, olmosh, ravish, undov bilan ham bog‘lanib, ularga tobe bo‘lib keladi: ipakdan mayin, talabalardan beshtasi, Barnoning o‘zi, xonada ko‘p, holiga voy kabi.

Kelishik shaklida kelgan otning ma’nosi va vazifasi uning leksik grammatik ma’nosi, qanday so‘zlar bilan (fe’l, ot) bog‘lanishiga qarab aniqlanadi. Masalan: jo‘nalish kelishigining asosiy ma’nosi harakatning yo‘nalish o‘rnini ko‘rsatishidir: maktabga bordi. Bu ma’nodan tashqari jo‘nalish kelishigida kelgan ot vosita, payt, atash, maqsad ma’nolarini ifoda qiladi: rasmga qaradi, kuzga qoldirildi, singlisiga oldi, o‘qishga keldi kabi. Lekin kelishik ma’nolaridan biri asosiy ma’no sanaladi, kelishik nomi shu asosiy ma’noga ko‘ra nomlanadi.

  Bosh kelishikdagi ot shaxs, predmet, voqea-hodisalarning nomini ataydi. Kim? nima? qaer? kabi so‘roqlardan biriga javob beradi. Bu kelishikning ko‘rsatkichi yo‘q, ya’ni nol ko‘rsatkichli shaklda keladi. Bunday shakl tahlilda Ø belgisi bilan ifodalanadi.

Bosh kelishik shaklida kelgan otning asosiy sintaktik vazifasi ega vazifasida kelishdir. Masalan: Himmatlilik o‘zining saxovati bilan odamlar qalbiga singib ketadi. (O‘.Mahkamov)

Nutqda oz uchrasada, ega vazifasidagi so‘z qaer? so‘rog‘iga ham javob bo‘lib keladi, bunday holda o‘rin predmeti ma’nosi anglashiladi. Masalan: Toshkent – tinchlik shahri.

O‘zbek tilida bosh kelishikdagi ot yana bir necha sintaktik vazifani bajaradi.

1.Kesim vazifasida keladi: Ilm – insoniyat gavhari (Bedil).

2.Izohlovchi vazifasida keladi: Navro‘zda Ona tabiat uyg‘ onadi.

3.Sifatlovchi vazifasida keladi: Po‘lat pichoq qinsiz qolmas (Maqol). Bunda bosh kelishik shaklida kelgan ot boshqa ot oldida kelib, qanday? qanaqa? so‘roqlaridan biriga javob beradi.

4.Hol vazifasida keladi: Yulduzlar chaman-chaman yonadi (O).

5.Undalma vazifasida keladi: Yaxshilik qil, bolam, yomonlikni ot! Undalma vasifasida kelgan bosh kelishikdagi ot gap bo‘laklari bilan grammatik jihatdan bog‘lanmaydi.

6.Nominativ (atov) gap vazifasida keladi: Subhidam. Quyosh yotog‘idan bosh ko‘tardi (T.Q.).

Bundan tashqari bosh kelishikdagi otlar ko‘makchi shaklda kelib to‘ldiruvchi va hol vazifasini ham bajaradi. Masalan: Igna bilan quduq qazib bo‘lmas (Maqol). YUksak quyosh kabi, yuksak oy kabi. Sep bilan bezalsin yurtning fazosi (Uyg‘un).

Qaratqich kelishigi biror predmetning shu kelishikdagi otdan anglashilgan predmetga yoki shaxsga qarashli ekanligini ifodalaydi. Qaratqich kelishigida kelgan ot kimning? nimaning? qaerning? kabi so‘roqlardan biriga javob beradi. –ning affiksi bilan shakllanadi. Masalan: Bilim va donishmandlik insonning bezagidir (A.Navoiy).

Ba’zan she’riyatda qaratqich kelishigi egalik affiksidan so‘ng –n shaklida ham qo‘llanadi: Har bolam ufurgan nafasin atrii. She’rimning eng etuk, eng yaxshi satri (G‘ .G‘ulom).

Qaratqich kelishigidagi ot egalik affiksini olgan ot bilan grammatik jihatdan bog‘lanib, gapda aniqlovchining turi qaratuvchi vazifasida keladi. Qaratqich kelishigidagi so‘z qaratuvchi, unga bog‘lanib kelgan egalik affiksini olgan ot esa qaralmish sanaladi. Masalan: Guruchning kurmagi bor, yomonning to‘g‘ mog‘i bor (Maqol).

Qaratqich kelishigi ikki xil – belgili yoki belgisiz shaklda qo‘llanadi.

Qaratqich kelishigi –ning (-n) affiksi bilan qo‘llansa, belgili sanaladi. Belgili qaratqich kelishigidagi ot aniq qarashlilik ma’nosini ifodalaydi: daraxtning ildizi, onaning baxti kabi.

Qaratqich kelishigi –ning affiksi bilan qo‘llanmasa, belgisiz sanaladi: umid uchquni, bahor fasli kabi. Belgisiz qaratqich kelishigidagi ot o‘zi bog‘lanib kelgan ot anglatgan predmetning qaratqich kelishigidagi ot anglatgan predmetga aloqador hodisa ekanligini ifodalaydi.

Belgisiz qaratqich kelishigidagi ot o‘zi bog‘langan ot bilan ma’no va grammatik jihatdan juda zich bog‘langan bo‘lib, ular orasiga boshqa so‘z kiritish mumkin emas.

Qaratqich kelishigi quyidagi hollarda belgili qo‘llanadi:

1.Qaratqich kelishigidagi ot shaxs otlari bo‘lganda: Zulfiyaning xati, talabaning bahosi kabi.

2.Butunning qismini anglatgan otlar: uzukning ko‘zi, stolning oyog‘i kabi.

3.Qaratqich kelishigidagi so‘z o‘zi bog‘latgan otdan anglashilgan predmet bilan o‘zaro genetik aloqada bo‘lsa: buvining nevarasi, sherning bolasi kabi.

4.Qaratqich kelishigidagi so‘z manba ma’nosini ifodalaganda: olimning ma’ruzasi, talabaning fikri kabi.

5.Qaratqich kelishigidagi so‘z bilan qaralmish o‘rtasida boshqa so‘zlar kelganda: shaharning baland imoratlari, yozning issiq shamoli kabi.

  1. Qaratqich kelishigida ot o‘zining maxsus aniqlovchisiga ega bo‘lganda: alo’chi o‘quvchining hulqi kabi.
  2. Qaratqich kelishigidagi so‘z tarkibida –lar ko‘plik affiksi qo‘llanganda: qizlarning raqsi, gullarning hidi kabi.
  3. Qaralmish otlashgan so‘zlar bilan ifodalanganda: olmaning shirini, so‘zning ozi, do‘stlarning uchtasi kabi.

Qaratqich  kelishigi quyidagi hollarda belgisiz qo‘llanadi:

  1. Qaratqich kelishigi shaklidagi ot abstrakt otlar bilan ifodalanganda: muhabbat sehri, bilim manbai, ilm ahli, tafakkur gulshani kabi.
  2. Qaratqich va qaralmish munosabatidagi otlar payt ma’nosini anglatganda: bahor fasli, oqshom payti, tong chog‘i, yakshanba kuni kabi.
  3. Qaratqich kelishigi shaklidagi ot ifodalagan predmetning qaralmish ifodalagan predmetga umumiy xosligini bildirganda: ipak qurti, er islohoti kabi.
  4. Qaratqich kelishigi shaklidagi ot nomiga qo‘yilgan, atab qo‘yilgan otlar bilan ifodalanganda: Navoiy teatri, Orol dengizi, Toshkent shahri kabi.
  5. Qaratqich kelishigi shaklidagi otlar bir-biriga tobe holda birin-ketin kelganda, eng so‘nggisidagi oldingilari belgisiz shaklda qo‘llanadi: Toshkent Davlat pedagogika universiteti, boshlang‘ich ta’lim va defektologiya fakulteti boshlang‘ich ta’lim bo‘limining talabasi kabi.

Tushum kelishigi ot ish-harakatni o‘z ustiga olgan predmetni anglatadi. Tushum kelishigidagi ot, odatda, ish-harakatni o‘z ustiga olgan predmetni, ya’ni ob’ekt ma’nosini ifodalaganda kimni? nimani? so‘rog‘iga javob beradi: Hayot harakatni talab qiladi (Arastu).

Tushum kelishigidagi otning negizi o‘rin ma’nosini anglatsa, qaerni? so‘rog‘iga javob beradi: Hujrani yasatganmisan? (A.Qahhor). To‘rtta karnay, oltita surnayning shovqini ko‘kni tutdi (O.).

Tushum kelishigi –ni affiksi bilan shakllanadi: Ulug‘  kishilarni mehnat etiltiradi («Tafakkur gulshani»).

Ba’zan she’riyatda egalik affiksidan so‘ng –n shaklida ham uchraydi: Olmazorlar gulin to‘kadi, Meva bog‘lab shoxin bukadi (H.O.).

Tushum kelishigida kelgan ot fe’l bilan bog‘lanadi va gapda asosan, vositasiz to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi.

Tushum kelishigi ham qaratqich kelishigi singari 2 xil shaklda qo‘llanadi: belgili tushum kelishigi va belgisiz tushum kelishigi.

Beligili tushum kelishigi shaklidagi ot –ni (-n) affiksini olgan holda keladi: Xushro‘yning rahmsiz muhokamasidan oqqan bu haqiqatlar Zaynabni yig‘latdi (A.Qodiriy).

Belgisiz tushum kelishigi shaklidagi otda esa –ni affiksi qo‘llanmaydi: Gul tufayli tikan suv ichar (Maqol).

Tushum kelishigining ham belgili va belgisiz shaklda qo‘llanishi ma’no talabi va grammatik holatga ko‘ra belgilanadi. Belgisiz tushum kelishigidagi otning tushum kelishigida ekanligi uning mazmunidan va fe’lga bog‘lanishidan bilinib turadi.

Belgisiz tushum kelishigidagi ot fe’l kesim bilan juda zich bog‘langan bo‘lib, ular orasiga boshqa so‘zni kiritib bo‘lmaydi: Nazira singlisiga xat yozdi.

Tushum kelishigi quyidagi hollarda faqat beligili qo‘llanadi:

1.Tushum kelishigi shaklidagi ot atoqli ot bilan ifodalangan holda: Saidani o‘z qanoti ostiga oldi (A.Qahhor).

2.Tushum kelishigidagi ot payt bildiruvchi otlar bilan ifodalansa: Zulfiya ta’tilni yaxshi o‘tkazdi.

3.Tushum kelishigidagi ot o‘z aniqlovchisiga ega bo‘lsa: Buk uchli irodani, bu jahoniy qudratni har kimki mensimasa, o‘ziga-o‘zi zolim (G‘ .G‘ulom).

4.Tushum kelishigidagi ot bilan uni boshqargan fe’l o‘rtasida boshqa so‘zlar kelsa: Bog‘ ni bir bog‘ bon yaratadi, Ming odam bahramand bo‘ladi (Hikmatlar xazinasi).

5.Tushum kelishigi shaklidagi ot, ya’ni kelishik affiksidan oldin egalik affiksi bo‘lsa, belgili qo‘llanadi: … Uzoq vaqt hayotda yo‘lini topolmay yuribdi (A.Qahhor).

Shuningdek, boshqa so‘z turkumlari (olmosh, fe’lning harakat nomi shakli, otlashgan so‘zlar) faqat belgili tushum kelishigi shaklida keladi.

Jo‘nalish kelishigidagi ot ish-harakat yo‘nalgan predmetni, shuningdek, harakatning bajarilish payti, ish-harakatning bajaralishida vosita bo‘lgan predmetni anglatadi. Otlarda jo‘nalish kelishigining asosiy ma’nosi harakatning yo‘nalish nuqtasini ifodalashdir. Ob’ekt, payt, sabab, maqsad kabi ma’no xususiyatlarining ifodalanishi bu kelishik shaklini olgan va uni boshqargan so‘zning leksik ma’nosiga bog‘liq. SHu ma’nolariga ko‘ra jo‘nalish kishilik shaklidagi ot kimga? nimaga? qaerga? qachon? kabi so‘roqlarga javob beradi.

Jo‘nalish kelishigi –ga affiksi bilan shakllanadi: daftarga, osmonga kabi. Lekin so‘z negizi k tovushi bilan tugasa, -ka shaklida: q tovushi bilan tugasa, -qa shaklida qo‘shiladi: terak-terakka, qishloq-qishloqqa kabi.

Jo‘nalish kelishigidagi otlar quyidagi sintaktik vazifalarni bajaradi:

1.Harakatning bajarilishida vosita bo‘lgan predmetni anglatganda, kimga? yoki nimaga? so‘rog‘iga javob bo‘ladi va gapda vositali to‘ldiruvchi vazifasida keladi: Mahmadona, valdirovchi odam ochiq bir maktubga o‘xshaydi (Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur).

2.Harakatning yo‘nalish o‘rnini anglatganda, qaerga? so‘rog‘iga javob bo‘ladi va o‘rin holi vazifasida keladi: Qishloqqa shahar tutash, ikkov birga hamnafas (G‘ .G‘ulom). Inson agar jahl qilsa osmonni ham erga olib tushadi (Bedil).

3.Harakatning bajarilishi vaqtini anglatganda qachon? so‘rog‘iga javob bo‘ladi va payt holi vazifasida keladi: To‘y ko‘klamga belgilandi.

Shuningdek, jo‘nalish kelishigi shakli fe’lning harakat nomi, otlashgan sifatdoshlarga qo‘shilib harakatning bajarilish sababi va maqsadini anglatib, nega? nima maqsadda? so‘roqlariga javob beradi va gapda sabab, maqsad holi vazifasini bajaradi: Men Farg‘ onadan ataylab siz bilan ko‘rishishga, rozi bo‘lsangiz, otpuska ichida to‘y qilishga kelgan edim (Oydin). Turmushning qaynab turgan joyiga tushib qolganimga xursandman (A.M.).

O‘rin-payt kelishigidagi ot ish-harakatning bajarilish o‘rnini, paytini va ish-harakatning bajarilishida vosita bo‘lgan predmetni anglatadi. Bu kelishik shaklidagi ot qanday leksik ma’noni anglatishiga qarab o‘rin, payt, ob’ekt ma’nolari haqida gapiriladi. SHu ma’nolariga ko‘ra o‘rin-payt kelishigi shaklidagi ot kimda? nimada? qaerda? qachon? kabi so‘roqlarga javob beradi. O‘rin-payt kelishigi –da affiksi bilan shakllanadi: Sada tagidagi hovuzning zilol suvida yaproqlar suzadi (S.Z.). Ayvonda bosma guli bo‘z ko‘rpa yopilgan pastakkina tanchada qizlar o‘tiradi (O.). Shavvozlarda shuncha hunar bor ekan-ku, bilmay yurgan ekanmiz (H.N.).

O‘rin-payt kelishigidagi ot gapda quyidagi sintaktik vazifalarda keladi:

1.Ish-harakatning bajarilishida vosita bo‘lgan predmetni anglatib, kimda? nimada? so‘rog‘iga javob beradi va gapda vositali to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi: Bolaga otaning mehnati singgan bo‘lsa, so‘ng u bolaning hulq-atvorida bilinadi (Yusuf Xos Hojib).

2.Ish-harakatning bajarilish o‘rnini anglatib, qaerda? so‘rog‘iga javob beradi va gapda o‘rin holi vazifasini bajaradi: Vohidlarning qishlog‘ida boshqa erlarda juda kam uchraydigan halim va shirin olma bor. (O.Yo.)

3.Ish-harakatning bajarilish paytini anglatib, qachon? so‘rog‘iga javob beradi va gapda payt holi vazifasini bajaradi: Bahorda shaftoli gullari ko‘m-ko‘k maysalar ustida to‘kilib qoladi (M.I.).

4.Ish-harakatning bajarilish holatini anglatib, qanday? so‘rog‘iga javob beradi va gapda ravish holi vazifasini bajaradi: Ular musiqani chuqur sukutda tinglar edi (O.).

Ba’zan predmet yoki hodisaning bo‘lish o‘rnini, yoshini, holatini ifodalab, qaerda? nechada? kimda? nimada? so‘roqlaridan biriga javob berib, gapda kesim vazifasini bajaradi: Singlim uyda. Barno yigirma yoshda. Kuch birlikda.

Chiqish kelishigi shaklidagi ot ish-harakatning kelib chiqish o‘rni, manbai, payti, sababi, holati yoki ish-harakatning bajarilishida vosita bo‘lgan predmetni anglatadi. Shu ma’nolariga ko‘ra chiqish kelishigi shaklidagi ot kimdan? nimadan? qaerdan? qachondan? kabi so‘roqlardan biriga javob beradi. Chiqish kelishigi –dan affiksi bilan shakllanadi: Insonga bilimdan durustroq biror narsa topilmaydi («Hikmatlar xazinasi»).

Chiqish kelishigidagi ot gapda quyidagi sintaktik vazifalarda keladi:

1.Harakatning bajarilishida vosita bo‘lgan predmetni, bir predmetni boshqa bir predmet bilan chog‘ishtirish ma’nolarini anglatib, kimdan? nimadan? so‘rog‘iga javob beradi va gapda vositali to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi:

Ilmdan bir shu’la dilga tushgan on,

Shunda bilursankim, ilm bepoyon (Firdavsiy).

2.Harakatning boshlanish o‘rni, payti, harakatning bajarilish holati, sababini anglatib, qaerdan? qachondan? qanday? nega? kabi so‘roqlardan biriga javob beradi va gapda o‘rin, payt, holat, sabab holi bo‘lib keladi: Ulug‘  musavvir Kamoliddin Behzod hali yoshlikdan Hazrat Mirning tarbiyalari bilan ulg‘aydilar (P.Q.). Zumrad ignani palakka to‘g‘ nadi-da, o‘rnidan turdi (O.) Umaralining yurakdan yozgan iliq so‘zlari uning ko‘nglini shodlikka to‘ldirib yubordi (O.).

3.Kimdan? yoki nimadan? kabi so‘roqlarga javob berib, gapda kesim vazifasida keladi: Shaxnoza, zerikmaydigan bo‘ldingiz, bu onangiz havaskor alpinistlardan ekan (S.Abdullaeva).