Pirimqul Qodirov hayoi va ijodi

0

Pirimqul Qodirov (1928–2010) hayot va ijodi. Пиримқул Қодиров ҳаёт ва ижоди. Пиримкул Кодиров хаёт ва ижоди.


Zamonaviy o’zbek nasrining rivojiga salmoqli hissa qo’shgan adiblarimizdan biri O’zbekiston xalq yozuvchisi Pirimqul Qodirovdir. U o’z safdoshlari – Asqad Muxtor, Said Ahmad, Odil Yoqubovlar bilan birga ustoz adiblar – G’afur G’ulom, Oybek, Abdulla Qahhorlar qalamini yerga tushirmay, milliy adabiyotimiz ravnaqini yana bir pog’ona yuksaltirgan taniqli yozuvchi hisoblanadi.

Pirimqul Qodirov asarlarini nafaqat Markaziy Osiyo davlatlari hududida, balki uzoq xorijiy mamlakatlarda ham sevib mutolaa qiladilar, o’qib o’rganadilar.

Pirimqul Qodirov 1928-yilning 25-oktabrida hozirgi Xo’jand viloyati hududidagi Kengko’l qishlog’ida cho’pon oilasida dunyoga kelgan.

Kolxozlashtirish (1930–1933-yillar) davrida ko’pchilik qatori uning otasi – o’ziga to’q Qodir cho’pon ham quloq qilinadi. Bu voqea ko’p bolali oilaning kundalik tirikchiligigagina emas, farzandlarning keyingi taqdiriga ham og’ir ko’lankalar soladi.

Ikkinchi jahon urushi yillarida o’spirin Pirimqul kolxozdagi mashaqqatli yumushlarni bajarishda kattalarga yelkadosh bo’ldi, bir parcha qora non topib yeyish qanchalar qiyinligini o’z ko’zlari bilan ko’rdi.

Qishloq maktabida yaxshi o’qigani, ilm-u ijodga chanqoqligi tufayli izlab-izlab Toshkent davlat universitetini topib keldi va uning sharqshunoslik fakultetiga o’qishga kirdi. 1951-yilda bu fakultetni muvaffaqiyatli bitirgach, bir muddat Til va adabiyot institutida ishladi. P. Qodirov adabiy ijodning sir-u sinoatlarini chuqur o’rganish maqsadida Moskvadagi aspiranturaga kiradi va 1954-yilda ustozi Abdulla Qahhor asarlarining til va uslubiy jihatlari tadqiq etilgan nomzodlik dissertatsiyasini yoqlaydi.

Talabalik paytidayoq Pirimqul Qodirov o’zining dastlabki kitobi – «Studentlar»ni (1951-yil) e’lon qildi.

Shundan keyin uning ko’plab hikoyalari, «Qadrim» (1961-yil), «Erk» (1968-yil), «Meros» (1974-yil), «Yayra institutga kirmoqchi» (1979-yil), «Najot» (1980-yil) singari qissalari, «Uch ildiz» (1958-yil), «Qora ko’zlar» (1966-yil), «Olmos kamar» (1976-yil), «Yulduzli tunlar» (1979-yil), «Avlodlar dovoni» (1989-yil) nomli yirik romanlari millionlab o’quvchilarini topdi.

Pirimqul Qodirovning yuqorida sanalgan asarlari turli mavzularni, har xil kasb egalari hayotini badiiy aks ettiradi. Ularning birida paxtakorlar («Meros»), boshqasida ziyolilar («Uch ildiz»), yana birida neft konlarini izlovchilar («Qadrim») hayoti qalamga olingan bo’lsa-da, barchasida inson taqdiri, uning ruhiy dunyosi qatlamlari chuqur mushohada qilinadi.

Abdulla Qodiriy, Oybek singari adiblar boshlab bergan tarixiy mavzular talqini P. Qodirovni ham jiddiy izlanishlar sari rag’batlantirdi. U qariyb yigirma yillik umrini mana shu izlanishlarga bag’ishladi. Holbuki, sho’ro zamonida milliy tarix qatlariga nazar tashlash, uni xolis yoritish nihoyatda qaltis ish sanalar, yozuvchini yomonotliqqa chiqarish hech gap emas edi. P. Qodirovning dastlabki tarixiy asari – «Yulduzli tunlar» («Bobur») romani atrofida ham sho’ro mafkurachilari chakana vahima qo’zg’amadilar. Yozuvchini tarixga to’g’ri yondashuvni bilmaslikda, zolim podsholarni ulug’lashda, o’tmishni ideallashtirishda aybladilar. Asarning ko’p joylarini qayta ishlashga majbur etmoqchi bo’ldilar. Buni qarangki, mana shu pastkashlikka rahbarlik qilgan yoki bosh qo’shgan ne-ne zamona zo’rlarini birov eslamaydi, agar eslasa ham tarixiy xotira jallodlari sifatida irganib tilga oladi. Pirimqul Qodirovni esa Yaratganning o’zi qo’lladi. Mustaqillik yillari yozuvchi va uning ijodi qarshisida barcha eshiklar ochildi – adib asarlari o’nlab xorijiy tillarga tarjima qilinib olamga yuz tutdi.

Bugun shuni to’la ishonch bilan aytish mumkinki, o’zbek adibi Pirimqul Qodirov shoh va shoir Bobur hamda uning bir-biriga o’xshamagan farzandlari taqdirini to’laqonli badiiy qayta yaratishda tom ma’nodagi tarixiy vazifani ado etdi. Albatta, kelajakda Bobur to’g’risida, uning sulolasi vakillari haqida ko’plab badiiy va ilmiy asarlar yaratiladi. Ularning dunyoga kelishida esa kelajak mualliflariga Pirimqul Qodirov tajribasi samarali xizmat qilishi shak-shubhasizdir.


Yulduzli Tunlar (Bobur) (romandan parcha) <<