Xudoyberdi To‘xtaboyev hayoti va ijodi

0

Xudoyberdi To‘xtaboyev bugungi o‘zbek adabiyotining yetakchi vakillaridan biridir. U 1932-yil 17-dekabrda Farg‘ona viloyatining Katta tagob qishlog‘ida tug‘ilgan. Otadan juda erta yetim qolgan Xudoyberdi bobosi Erkaboy va buvisi Robiyabibilarning tarbiyasida o‘sadi. 1949-yili Qo‘qon pedagogika bilim yurtini, 1955-yili Toshkent davlat universiteti (hozirgi Milliy universitet)ni bitirgan. So‘ng bir necha yil Farg‘ona viloyatining Bag‘dod, O‘zbekiston tumanlaridagi maktablarda o‘qituvchi, ilmiy bo‘lim mudiri, maktab direktori lavozimlarida ishlagan.

Bo‘lg‘usi adib 1958-yili Toshkentga keladi. 12 yil mi o‘tkir jurnalist sifatida elga taniladi. Jamiyatdagi illatlarni fosh etuvchi  300 dan ortiq felyeton yozadi.

70-yillar boshida o‘z ijodiy faoliyatini bolalar hayotini keng tasvirlagan asarlar yaratishga yo‘naltiradi. Yozuvchi o‘zining tarjimayi holida bu qarorini shunday izohlaydi: «Ruhiy dunyosi pok bo‘lgan, tarbiyaga quloq soladigan, savob va gunohni bilishga intiladigan, ruhi go‘zallikka talpinayotgan bolalar dunyosida ishlasam qanday bo‘lar ekan deb o‘ylay boshladim va qaror ham qabul qildim bolalar, o‘smirlar dunyosiga paqqos o‘tib ketdim».

Darhaqiqat, adib, mana, necha yillardirki, yozuvchilik iste’dodini bolalar va o‘smirlarning ma’naviy tarbiyasiga bag‘ishlab kelyapti. U ana shu maqsadda yoshlar nashriyoti, «Gulxan», «Yosh kuch» jurnallarida faoliyat ko‘rsatib, o‘zi e’tirof etganidek, «…Bola va o‘smir ruhidagi go‘zallikni himoyalashga e’tibor» berib kelyapti. Yozuvchi tinimsiz mehnati, izlanishlari, bolalarga cheksiz mehr-muhabbati tufayli o‘zbek bolalar adabiyotining zabardast namoyandasiga aylandi. Adib qalamiga mansub «Omonboy va Davronboy sarguzashti» qissasi (1974-yil), «Sariq devni minib» (1968-yil), «Sariq devning o‘limi» (1973-yil), «Besh bolali yigitcha» (1976-yil), «Qasoskorning oltin boshi» (1981-yil), «Yillar va yo‘llar» (1983-yil), «Shirin qovunlar mamlakati» (1986-yil), «Mungli ko‘zlar» (1988-yil), «Jannati odamlar» (1996-yil), «Qiz bolaga tosh otmang» (2003-yil), «Qiz talashgan o‘smirlar» (2010-yil), «Quyonlar saltanati» (2013-yil) kabi romanlari, «Yangi ohangda kuylayotgan viloyat» (2013-yil, hujjatli qissa), «Tagob qishloq ertaklari» (2016-yil), «Qaylarda qolding, bolaligim» (2016-yil) singari asarlari ana shu xayrli faoliyat mevalaridir.

Xudoyberdi To‘xtaboyev yurtimizda tashkil etilgan «Oltin meros» xalqaro xayriya jamg‘armasi raisi sifatida ham uzoq yillar samarali faoliyat ko‘rsatgan (1980–1998-yillar).

Adibning «Sariq devni minib» va uning mantiqiy davomi bo‘lgan «Sariq devning o‘limi» romanlari nafaqat o‘zbek adabiyoti, balki jahon adabiyoti ko‘lamida ham bolalar uchun yaratilgan sarguzasht asarlarning eng yaxshi namunasiga aylandi. Bu romanlarda 6-sinf o‘quvchisi Hoshimjonning ajoyib sarguzashtlari, uning sehrli qalpoqcha yordamida erishgan qahramonliklari qiziqarli tarzda hikoya qilinadi. Hoshimjon tashlandiq bir uydan oq jundan yasalgan sehrli qalpoqchani topib oladi. Uning sehrini avval uyidagilar bilan sinab ko‘radi. Qalpoqchaning sehrli kuchiga to‘la amin bo‘lgach, uni dastlab qishlog‘idagi folbin xolaning yolg‘onchiligini fosh qilishga qaratadi. Oyisiga qo‘shilib firibgarlik qilayotgan sinfdoshi Mirobiddinxo‘jani tavbasiga tayantiradi, folbin xola xaltachalaridagi dorilarni almashtirib qo‘yib mijozlarni undan bezdiradi. Sehrli qalpoqcha ishlaridan ruhlangan Hoshimjon uni o‘zi o‘qiydigan maktabida ham sinay boshlaydi. Qalpoqchani kiyib olib, o‘qituvchilar konspektlaridan yozma ishlarni ko‘chiradi, natijada baholari, o‘zlashtirishi yaxshilana boshlaydi, biroq shoshqaloqligi tufayli o‘zi ham pand yeydi. O‘qituvchilar uni koyib, tartibga chaqiradilar. Bilimsiz, yaxshi baholarga o‘qimay turib biror-bir kasb egasi bo‘lish mumkin emas deb uqtiradilar.

Lekin sehrli qalpoqchaning kuchiga ortiqcha ishongan Hoshimjon ustozlarining «ilmsiz bo‘lsang, zootexnik tugul, molboqar ham bo‘la olmaysan» degan gapiga o‘jarlik bilan, «bo‘laman, bo‘laman, bo‘laman», deydi-da, eshikni tarsillatib yopib maktabdan ketadi. Maktabini, jonajon qishlog‘ini tark etadi.

Dastlab ishlari yurishgandek bo‘ladi – u sehrli qalpoqcha yordamida ishyoqmas, dangasalar, lo‘ttiboz kimsalarning rosa dodini beradi. Ularni qilmishiga yarasha jazolaydi. U jinday quv, ayyor, bir qadar lofchi bo‘lsa-da, aslida sofdil, ko‘ngli toza bola. U doimo yaxshilikka, ezgulikka intiladi. Tezroq katta bo‘lgisi keladi, sehrli qalpoqcha yordamida turli kasblarni egallashga harakat qiladi. Ularni bir qadar egallaydi ham, biroq bilimsizligi, tajribasizligi tufayli pand yeydi. Biror-bir maqsadga erishish uchun sehrli qalpoqchadan tashqari bilim ham kerakligini unutib qo‘yadi. Shuning uchun ham qaysi kasbga qo‘l urmasin, ishi chappasiga ketadi.

Agar siz «Sariq devni minib», «Sariq devning o‘limi» romanlarini to‘liq o‘qib chiqsangiz, sehrli qalpoqcha tufayli turli mutaxassisliklarni egallagan Hoshimjon har safar chuv tushishi sabablarini bilib olasiz.

Xudoyberdi To‘xtaboyevning «Sariq devni minib» asari ko‘pgina jahon xalqlari tillariga – jami 24 tilga tarjima qilingan, italiyalik buyuk bolalar yozuvchisi Janni Rodarining tahsiniga sazovor bo‘lgan.

Bolalarning sevimli yozuvchisi X. To‘xtaboyev 1982-yilda «O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi», 1991-yilda esa «O‘zbekiston xalq yozuvchisi» kabi yuksak unvonlar bilan taqdirlangan.

Previous articleYuklama. Yuklamalar haqida ma’lumot
Next articleIsmlar maʼnosi- oʻgʻil va qiz bolalar uchun