Fan va din (Dunyo dinlar tarixi)

0

Fan va din (Dunyo dinlar tarixi). Фан ва дин (Дунё динлар тарихи).

  1. Sizningcha, ilm-fan va din o‘rtasida qanday bog‘liqlik bor?
  2. O‘rta asrlar musulmon Sharqida fan va texnika taraqqiyotiga nima sabab bo‘lgan?
  3. Islom dinida ilm-fanga qanday munosabat bildiriladi?
  4. Buxorodagi Ulug‘bek madrasasining peshtoqiga ilm bilan bog‘liq qanday hikmat bitilgan?
  5. Quyida berilgan rasmlar asosida dinning ilm-fan, madaniyat taraqqi yotiga ta’siri haqida fikr yuritib ko‘ring.

Fan va din har doim o‘zaro yaqin munosabatda bo‘lib kelgan. Tarixda ularning munosabati turli shakllarda namoyon bo‘lgan. Qadim gi Yunonistonda Suqrot, Aflotun, Arastu uchun fan va din deyarli bir soha — falsafa bo‘lib, u «Fizika» va «Metafizika» qismlariga bo‘lingan. Ke yinroq matematika, astronomiya va tibbiyot rivojlana boshlaganda ham fan va din o‘zaro uyg‘unligini saqlagan. Xuddi shunday munosabat Konfutsiy, Forobiy, Ibn Sino, Alisher Navoiy va bosh qa Sharq mutafakkirlari faoliyatida ham kuzatiladi.

IJODIY FAOLIYAT

Siz aniq va tabiiy fanlardan olgan bilimlaringizga tayanib, baland binolarni, minoralarni qurish, tasviriy san’at asarlarini yaratish, haykallar yasash, turli zargarlik buyumlarini yaratish uchun insonlar qaysi bilimlardan foydalanishlari kerakligini o‘ylab ko‘ring.

Ellinizm va o‘rta asr Sharqida fan va din bir-birini to‘ldirgan. Ular orasidagi ayrim kelishmovchiliklar murosasiz ixtilof darajasiga yetmagan. Sharqda fan va din mutanosibligi natijasida XV asrgacha matematika, astronomiya, tibbiyot, kimyo va boshqa aniq va tabiiy fanlar yuksaldi. XVI asrdan boshlab esa bu mintaqada ilm-fan, shuningdek, diniy ilmlar ham turg‘unlik davrini boshdan kechirdi. Bu davrda fanning, aynan diniy ilmlarning inqirozga yuz tutishiga dinning ma’rifiy mohiyatini chuqur anglamagan mutaassiblar sabab bo‘ldi.

Yevropa Sharqdan falsafa va tabiiy fanlar estafetasini olib, XVI asrdan jadal rivojlanishni boshlagan bo‘lsada, bu yerda fan mutaassib ruhoniylar tomonidan ta’qib qilindi. Fan va din tarixidagi bu munosabat ular o‘rtasida murosasiz kurash davrini keltirib chiqardi. Fan va san’atda Uyg‘onish davrining, dinda esa katolitsizmning markaziga aylangan Italiyada bu qarama-qarshilik o‘zining avj pardasiga chiqdi. Fan va adabiyot dinni yolg‘onga chiqardi, nafaqat ruhoniylar, hatto Xudo ustidan pamflet (hajviy tanqid)lar yozildi.

Din ham fandagi deyarli har bir yangilikni kufrga yo‘ydi. Reformizm (Lyuter, Kalvin, Erazm Rotterdamskiy) ta’sirida bu qarama-qarshilik nisbatan tinch roq jabha — g‘oyalar kurashiga ko‘chsa-da, lekin shiddatini susaytirmadi.

XIX asrda paydo bo‘lgan bir tarafdan «din — afyun», ikkinchi tarafdan «Darvinning o‘zi maymundan tarqagan» kabi da’volar asorati hozirgi kunda ham seziladi. Fan va din o‘rtasidagi kurashga siyosatning aralashuvi bir qancha fojialarni keltirib chiqardi. Ayniqsa, hokimiyat «jangovar» ateistlar yoki teokratlar qo‘liga o‘tgan paytlarda o‘rta asrlar jaholatidan qolishmaydigan zo‘ravonlik qo‘llanildi.

Insonlar majburiy ravishda dindan chiqarildi, dinning soxta ta’limot, jamiyat uchun zararli ekanini targ‘ib qilish ishlari keng olib borildi. «Ilmiy ateizm» nomli fan to‘qib chiqarilib, barcha ta’lim muassasalarida o‘qitildi. Mazkur g‘oyani qabul qilishni istamaganlar esa turli ayb lovlar bilan jazoga tortildi.

Tarix kitoblari qayta yozilib, dinning yuzaga kelishida biryoqlama yondashildi, aynan shu manbalarda «din va fan dushmandir», degan g‘oya aholiga maktabdanoq singdirila boshlandi.

Fan va din uyg‘unligi tarafdorlari, ko‘pincha, fan arboblari tomonidan ham, noxolis ruhoniylar tarafidan ham qarshilikka uchragan. Ba’zan og‘ir ayblar bilan ta’qib qilingan.

Salib yurishlari – TARIXGA NAZAR

Salib yurishlari – 1096-yilda boshlangan G‘arbiy yevropa ritsarlarining musulmon, pravoslav davlatlari va turli xil xristian mazhablariga qarshi olib borgan yurishlari. Salib yurishlarining maqsadi Falastinni, birinchi navbatda, Quddusni saljuqiy turklardan ozod qilish edi. Biroq keyinchalik Boltiqbo‘yi majusiylarini xristianlashtirish, Yevropada Papa hukumatiga qarshi harakatlarni bostirish yoki papalarning siyosiy maqsadlarini amalga oshirish vositasi bo‘lib qoldi.

«Salibchilar» atamasi salib yurishi ishtirokchilari o‘z kiyimlariga salib (xoch, krest) tikib olishgani uchun paydo bo‘lgan. Yurish qatnashchilari gunohlardan poklanadi, deb hisoblangani bois, unda nafaqat ritsarlar, balki oddiy aholi ham ishtirok etgan.

Salibchilar 1099-yilda Quddusga kirishlari bilanoq xunrezlikni boshlab yuborishdi. Ular musulmon va yahudiylar qatori mahalliy xristianlarni ham qirib tashlashdi. Shu yili 16 iyul kuni erta tongda barcha narsa hal bo‘ldi, qamal vaq tida va xunrezlikda jami 70 mingga yaqin kishi vahshiylarcha qatl qilindi.


Jamiyatda yomonlikning ildizlari ko‘p, ammo ularning asosiysi uch narsa — tama, g‘azab va ilmsizlikdir.

Abu Rayhon Beruniy

Biroq tarixda «fan va din aslida bir-biriga zid emas, balki uyg‘un sohalar» degan g‘oyani ilgari surgan va rivojlantirgan buyuk olimlar ham ko‘p bo‘lgan.

Masalan, Hakim Termiziy bizning tushunchamizdagi fanni ilm, diniy ilmni esa ma’rifat, hikmat deb atagan va ularning inson tafakkuridagi o‘rnini to‘g‘ri belgilagan. Hakim Termiziy g‘oyalarini Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Faxriddin Roziy kabi olimlar rivojlantirganlar, fan va din uyg‘unligini Ibn Sino o‘z faoliyatida yanada teranroq ko‘rsatgan.

Mustaqillikdan so‘ng O‘zbekistonda ham fan va din uyg‘unligini ta’minlashga alohida urg‘u berildi. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov ta’kidlaganidek: «…Dunyoviy va diniy qadriyatlar bir-birini to‘ldirmas ekan, bugungi kunning og‘ir va murakkab savollariga to‘laqonli javob berish oson bo‘lmaydi».

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Toshkent islom universitetining tashkil etilishidan ham aynan shu maqsadlarni ro‘yobga chiqarish ko‘zlangan. Ham dunyoviy, ham diniy ilmlar o‘qitiladigan mazkur ta’lim dargohi bitiruvchilari jamiyatimizda dunyoviylik va diniylik, fan va din uyg‘unligini ta’minlashga xizmat qiladilar.


MUSTAHKAMLASH UCHUN SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
  1. Jamiyat va dinni bir-biridan ajratish qanday oqibatlarga olib keladi?
  2. Din va fan qarama-qarshiligini keltirib chiqargan toifalarning maqsadlari nima edi?
  3. Markaziy Osiyo ulamolari fan va din uyg‘unligi haqida qanday fikrlarni aytib o‘tganlar? N. Kopernik, J. Bruno va G. Galileylar nima uchun cherkov tomonidan ta’qib qilinganlar?
  4. «Tarixga nazar» rukni ostida berilgan matnni o‘qing. Jamiyatdagi keskinlashuvning sabablarini tushuntirishga harakat qiling.