Sharqda ijtimoiy himoya tizimining evolyusion rivojlanishi

0

Ishning maqsadi: Aholini ijtimoiy muhofazalash tizimining nazariy asoslari va amaliyotining shakllanishi hamda rivojlanishi jamiyat taraqqiyoti davomida ishlab chiqarish kuchlari o’rtasidagi mutanosiblik, mehnatni tashkillantirish shakllari, tegishli davlat, millatning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy-madaniy xususiyatlari, an’analari, turmush tarziga bog’liq holda sodir bo’ladigan jarayondir. Ushbu tizim tarixiga nazar solsak, insonlarni turli hayotiy voqyea-hodisalar – kasallik, qarilik, tabiiy ofatlar, boshqa baxtsiz hodisalarning og’ir va ko’ngilsiz oqibatlaridan himoyalashning alohida ko’rinishlari, uning tarkibiy qismlari, amalga oshirish mezonlari, me’yorlari, mexanizm va institutlarining bosqichma-bosqich shakllanib borganligining guvohi bo’lamiz.

Xususan, o’zini-o’zi moddiy ta’minlay olish imkoniyati cheklangan, mehnat qobiliyatini yo’qotgan yoki ishlab chiqarishda bevosita band bo’lgan aholi qatlamlarini ijtimoiy muhofazalash muammosi tarixiy taraqqiyotning barcha bosqichlarida dolzarb masalalardan biri bo’lib kelgan. Qadimgi davr va o’rta asrlarda Sharq va Farb davlatlarida aholini kam ta’minlangan muhtoj qismini ijtimoiy himoyalashning an’anaviy shakli mavjud bo’lib, unga ko’ra, oila, qo’ni-qo’shnilar, bir hududda istiqomat qiluvchi jamoa, kasb-hunar yoki ishlab chiqarish uyushmalari, diniy muassasalar tomonidan amalga oshirilgan. Biz bu boradagi dastlabki ma’lumotlarni vaqtinchalik bandlikni ta’minlovchi shartnoma shaklidagi kelishuvlardan kuzatishimiz mumkin.

Sharq mamlakatlarida, jumladan, O’rta Osiyoda ijtimoiy muhofazaning qadimgi davrga xos bo’lgan shakllari haqidagi ilk ma’lumotlar zardo’shtiylik dinining muqaddas kitobi «Avesto»da keltiriladi. Zardo’shtiylik o’z davrida insonning yer yuzida farovon yashashiga katta ahamiyat bergan olijanob dinlardan bo’lib, uning ta’limotidagi ezgu niyat, latif so’z, yaxshi ishning mujassamligi deyilganda faqirlarga mehribonlik, insonparvarlik, kishiga isnod keltiruvchi ishlardan xoli bo’lish tushunilgan. «Avesto»ning eng qadimgi Yashtlar qismida tabiiy va ijtimoiy hayotning alohida sohalarini boshqarib turuvchi tangrilar mavjud deb hisoblanib, jumladan, ijtimoiy barqarorlik, farovonlik ma’budi – Parendi qabilalarni parokandalikka eltuvchi zo’ravonlik, bekorga qon to’kishlar, faqir kishilarga nisbatan adolatsizlik, ularning mol-mulkiga ziyon yetkazishni qoralagan, vayronalik va halokatlarning oldini olish uchun halol mehnat bilan tinch-totuv yashashga chaqirgan.[1] Bizningcha, shu tariqa zardo’shtiylik dinining asosiy tamoyillari o’z zamonasida aholining turli qatlamlari o’rtasidagi nomutanosiblikni tartibga soluvchilik vazifasini o’tagan.

VI-VIII asrlar (ilk o’rta asrlar) da islom dinining insonparvarlik g’oyalari ta’sirida aholining muhtoj qatlamlarini ijtimoiy muhofazalash choralari yaxlit tizim ko’rinishida bo’lmasa-da, nogironlar, yetim-yesirlar, qariyalar, beva-bechoralarga g’amxo’rlik qilish shaklida qo’llana boshlaydi. Ushbu davrdan joriy etilgan zakotdan yig’ilgan mablag’lar asosida maxsus jamg’armalar tashkil qilinadi. Mazkur jamg’armalar hisobidan kambag’allar, qarzdorlarga ko’maklashish, qullikka tushganlarni ozod qilish, ochnahorlar, yetim-yesirlar va beva-bechoralarga oziq-ovqat ulashish maqsadida foydalaniladi. Bu ezgu amallarni keng yoyilishida hadislarning ta’siri katta bo’lib, unda xususan,  «Nafaqa berishni o’zingdan boshla! Agarda ortsa oila a’zolaringga sarfla, agarda ulardan ham ortsa qarindoshlaringga sarfla. Agarda qarindoshlaringdan ham ortsa shu yo’sinda avval yaqin, keyin uzoqlaringga sarflayber»,[2] – deb ta’kidlanadi. Zero, ibratli ishlar, imon-e’tiqod, adolat, xolislik, poklik, yolg’on gapirmaslik, beva-bechoralar, yetim-yesirlarning haqqiga ko’z tikmaslikka chaqiruvchi ushbu o’gitlar, pand-nasihatlar

Sharq xalqlariga xos bo’lgan jamoaviy birdamlik va hamdardlikni o’zida aks ettiradi.

O’rta Osiyo Sharq dunyosining ilmiy-madaniy markaziga aylangan IX-XIII asrlarda yashab ijod etgan mutafakkirlar o’z ijtimoiy qarashlarida jamiyatning mehnat qobiliyatiga ega bo’lmagan yoki turli hayotiy voqyea-hodisalar natijasida ushbu qobiliyatini yo’qotgan zaif, ojiz qatlamlarining ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini himoyalash muammolarini o’rganar ekanlar, mutafakkirlardan Abu Nasr Forobiy, Xo’ja Bahovuddin Naqshbandiylar insonni jismoniy va ruhiy holatidan qat’iy nazar, o’zi uchun

moddiy farovonlik yarata olish qudratiga ega bo’lgan mukammal mavjudot va o’zgalar yordamiga umid qilishni boqimandalik deb biladilar. Jumladan, Abu Nasr Forobiy (873-980) o’zining «Fozil odamlar shahri» asarida inson «ojiz banda» emas, aksincha, o’zi uchun zaruriy farovonlikni yarata olish qudratiga ega bo’lgan borliq ekanligini ta’kidlaydi.[3] Tasavvuf ta’limotining mashhur namoyondalaridan Xo’ja Bahovuddin Naqshbandiyning tariqati asosini mehnatsevarlik tashkil qilib, «Dast ba koru dil ba yor» ya’ni, inson qalbida Ollohni madh qilgani holda, kun ko’rish uchun mehnat qilishi zaruriyatini ko’rsatadi.[4][5] Fikrimizcha, mazkur fikrlar mehnat qobiliyatiga ega bo’lgan aholi qatlamiga nisbatan bildirilgan bo’lib, insonni o’z aqliy va jismoiy imkoniyatlaridan oqilona foydalanishga undaydi. Ammo, biz bilamizki, jamiyat taraqqiyotining har bir bosqichida aholining mustaqil hayot kechirish qobiliyatiga ega bo’lmagan ojiz qatlamlari mavjud bo’lib, ular o’zgalar g’amxo’rligiga muhtojdirlar.

Ushbu davrda yashab ijod etgan mutafakkirlardan Abu Ali Ibn Sino, Ahmad Yassaviylar, aksincha, yordamga muhtoj bo’lganlarga madad qo’lini cho’zish, har bir inson uchun munosib turmush tarzini yaratish, ularga insonparvarlik nuqtai nazaridan munosabatda bo’lishlikni targ’ib qiladilar. Xususan, Abu Ali Ibn Sino (980 yilda tug’ilgan) agarda davlatda podsholar va hukmdorlar mavjud bo’lmay, barcha teng moddiy imkoniyatga ega bo’lganda hyech kim mehnat qilmay qo’yishini, aksincha, faqat qashshoqlik bo’lsa jamiyat tanazzulga uchrashini qayd etgan.1 Darhaqiqat,  bizningcha ham mazkur fikrlar o’z zamonasining ilg’or g’oyalari qatoridan o’rin olgan bo’lib, jamiyat barqarorligi va osoyishtaligini ta’minlash, turli tabaqalar o’rtasidagi muvozanatni saqlab turishning muhim omillaridan biri ijtimoiy muhofaza ekanligini ko’rsatadi.

Tasavvuf ta’limotida xalq manfaati uchun qayg’urish, ularning haq-huquqlarini himoyalash g’oyalari keng tarqalgan bo’lib, ushbu ta’limot  namoyondalaridan Xo’ja Ahmad Yassaviy (1041-1166-1167) ning hikmatlarida oddiy xalq, yo’qsillar butun bir qatlam sifatida ta’riflanadi va ularni «g’ariblar», «yetimlar», «faqirlar» tabaqasi nomi bilan atab, mulkdorlarga aynan shu qatlamlarga nisbatan g’amxo’r bo’lishni nasihat qiladi va yuqori tabaqa vakillarini xalq uchun xizmat qilishga chaqiradi.2 Zero, tasavvuf

ta’limotining ayrim tariqatlari o’z zamonasiga nisbatan ma’lum ma’noda taraqqiyparvarlik ruhida bo’lgan va ular ijtimoiy ojiz tabaqalarning haq-huquqlarini muhofazalashga intilganlar.

O’rta asrlarning rivojlangan ikkinchi bosqichi (XIV-XVI asrlar) ga kelib Amir Temur (1336-1405) va temuriylarning ulkan davlati doirasida olib borilgan ijtimoiy siyosatga to’xtalar ekanmiz, Sohibqiron o’z saltanatida qashshoqlar miqdorini kamaytirish maqsadida ularning sonini to’la hisobga olib nafaqalar belgilagan. Xususan, u quyidagicha yozadi, «…yana amr etdimki, har bir katta-kichik shahar, qishloqda masjid, madrasa va hokazolar bino qilsinlar, faqiru miskinlarga langarxona, g’aribxonalar solsinlar, kasallar uchun shifoxona qurdirsinlar va ularda ishlash uchun tabiblar tayinlansinlar».1 Albatta, ushbu g’oyalar Sohibqironning ijtimoiy qarashlari inson va uning ijtimoiy-iqtisodiy farovonligini ta’minlashga yo’naltirilganligidan guvohlik beradi. E’tiborlisi, Amir Temur o’z saltanatidagi muhtojlarni ijtimoiy muhofazalashda nazariy ko’rsatmalar berish bilan cheklanmay, berilgan farmonlarining ijrosini ta’minlanishini nazorat qilib borgan va keng qamrovli amaliy ishlarni ro’yobga chiqargan.

 Amir Temurning boshlagan ibratli ishlarini uning avlodlaridan Shohruh Mirzo (1377-1447) va Mirzo Ulug’bek (1394-1449) lar davom ettirib, ular mamlakatda osoyishtalikni ta’minlash maqsadida xalq ommasining ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini o’rganib chiqqanlar. Narx-navo, soliq tizimini tartibga solganlar. Hattoki, Mirzo Ulug’bek o’z madrasasida talabalarni o’qish saviyasiga qarab  nafaqa (stipendiya ) lar tayinlagan.2 Albatta, bu tadbirlar temuriylar davrida ijtimoiy muhofaza davlat ahamiyatiga molik bo’lgan masalalardan biri ekanligini ko’rsatadi.

 Alisher Navoiy (1441-1501) o’z davrida jamiyat tuzilishi va turli tabaqalarining turmush tarzini o’rganar ekan, 32 xil ijtimoiy qatlam haqida ma’lumot beradi.3 Unda nafaqat hukmron sinf vakillari, balki kambag’allar, beva-bechoralar, yetim-yesirlar, muhtojlar, tekinxo’rlar ham alohida ko’rsatilgan. Jumladan, ijtimoiy qatlamlarning yigirma yettinchisini g’arib va bechoralar, yigirma sakkizinchisini gadoylar tashkil etishini e’tirof etadi.4 Alisher Navoiy bu kabi tabaqalarning qashshoqlikdan chiqishlariga ko’maklashish va ijtimoiy muhofazalash to’g’risida ilmiy izlanishlar olib borib, ushbu qatlamlarning ijtimoiy-iqtisodiy ahvolini yengillashtirishga ko’maklashuvchi va barchaga birday xizmat ko’rsatuvchi 52 rabot, 16 ko’prik, 9 hammom, qator masjid, madrasa, xonaqoh va shifoxonalar kabi xayrli jamoatchilik inshootlarini qurdiradi. Birgina «Xolisiya» xonaqosida zaifa va miskinlarga kunlik tekin oziq-ovqat ulashish tartibini joriy etadi. Ammo, fikrimizcha, tekin oziq-ovqat ulashish kabi tadbirlarni doimiy tarzda qo’llanilishi mehnat qobiliyatiga ega bo’lgan muhtojlarda boqimandalik kayfiyatini shakllanishiga olib keladi.

 Shu o’rinda, O’rta Osiyoda ijtimoiy muhofaza nafaqat davlat ahamiyatiga molik masala, balki, mahalliy aholining turmush tarzi va an’analari bilan bevosita bog’liq hodisa ekanligini alohida qayd etish joiz. Sababi, bu hududda aholi qadimdan jamoalarga

– mahallalarga birlashib yashaganlar. Jamoa a’zolarida o’zaro birdamlik va hamdardlik ko’nikmalari tabiiy tarzda shakllanib, rivojlanib borgan. Bu noyob hodisa bo’lib, asrlar davomida mahalla aholisi uchun jamoadagi nochor insonlarga g’amxo’rlik qilish ham qarz, ham farz hisoblangan.

Mahallalarning shakllanishi va ularda jamoaviy birdamlik, hamdardlik, o’zaro g’amxo’rlik munosabatlarining namoyon bo’lishi to’g’risida A.Saidov «Eramizgacha I  ming yillikning birinchi yarmida O’rta Osiyoda «mustaqil mazmunga ega jamoa» sifatidagi ijtimoiy tashkilot mavjud bo’lib, odamlar o’z hayotlarini ixcham maskanlar – mahallalar shaklida qurganlar»,1 – deb yozadi. Muallif mahalla atamasi ta’rifiga to’xtalar ekan, «Mahalla – arabcha  «mahal», «mahallatun» so’zlaridan kelib chiqib «birgalikda» degan ma’noni anglatadi. Bu so’z ilk bor Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asarida uchraydi»,2 – deb ta’kidlaydi. Darhaqiqat, mahallalarning shakllanish negizlari kishilarning jamoalarga birlashib yashash tajribasining ilk kurtaklari bilan bog’liqdir. O’rta Osiyo

hududida yashovchi ko’plab elatlarning jamoalarga birlashib yashash odatining o’ziga xos shakllaridan Ķoraqalpog’istonda «koshebiy»lar – mahalliy jamoalar,  Xorazmda «elat», ya’ni, jamoalar xuddi mahalla kabi faoliyat yuritib, asrlar davomida o’zining asl mohiyatini yo’qotmasdan, aksincha, boyitib kelgan.

O’zbekiston hududida mahallalar Somoniylar (IX-X asrlar) va Qoraxoniylar (XI asrlar) davrida ham mavjud bo’lib, hozirgi kunda mavjud mahallalarning aksariyati XIV-XV asrlarda vujudga kelgan.1 Mahallaning ko’chalari kesishgan yoki tutashgan joyida mahalla markazi – guzar bo’lib, aholi uchun eng zarur bo’lgan madaniy-maishiy hamda xo’jalik inshootlari, jumladan, masjid, maktab, choyxona, mehmonxona, nonvoyxona, qassoblik, baqqollik, yamoqchilik ustaxonalari, do’konlar, sartaroshxona, karvonsaroy, Ramazon oyida

«Bozori shab», boshqa vaqtlarda «Bozori subh» deb ataluvchi mo’jazgina bozorcha va mahalla ellikboshisining mahkamasi bo’lgan. Mahallani boshqarish qat’iy tartib asosida olib borilgan va unga xalq tomonidan saylanadigan amin rahbarlik qilgan. Xonliklar davrida aminga katta huquq va vakolatlar berilgan. Chunonchi, ayrim soliqlarni yig’ish, mulkiy va oilaviy nizolarni hal qilish, qozining ba’zi hukmlarini ijro etish, mahalla obodligini nazorat qilish, hudud aholisi osoyishtaligi va xavfsizligini ta’minlash, shahar doirasida hal etiladigan masalalarga munosabat bildirish, savdo muassasalari ishini nazorat etish va hokazolar shular jumlasidandir. Amin xazinadan maosh olgan, uning ish vaqti chegaralanmagan. Jamoa ahamiyatiga ega bo’lgan masalalar har bir ko’chadan saylangan o’nboshilar bilan kelishilgan holda hal etilgan. Mahalla hududida joylashgan turli inshootlarni ta’mirlash, chorvani boqish ishlarida ham jamoatchilik kayfiyati kuchli bo’lib, maxsus farrosh, cho’pon va  mardikorlar yollangan. Bu ishlarni amalga oshirishda kam ta’minlangan, muhtoj kishilar jalb etilgan va ularga oz bo’lsa-da daromad manbaiga ega bo’lish va o’zini-o’zi ta’minlash imkoniyati yaratilgan. Mehnat qobiliyatiga ega bo’lmagan nogironlar, yetim-yesirlar, qariyalar ahvolidan xabar olish esa mahallaning har bir a’zosi uchun farz hisoblangan. Ularning oilaviy bayram va to’ylari, dafn marosimlari va boshqa tadbirlarini o’tkazish an’anaga ko’ra, qavmu qarindosh, yaqin qo’shnilarning ishtirokida olib borilgan. Hududning muysafid oqsoqollari, mahalla faollari bunday qatlamlarni kamsitilishiga yo’l qo’ymaslikka harakat qilgan. Soliqlardan juzya mahalla tasarrufiga olib qolinib, muhtojlarga xayr-ehson qilish, obodonchilik ishlarini amalga oshirishda foydalanilgan. Mahalladagi boy kishilar, o’ziga to’q tadbirkorlar, ishfurush[6]lardan to’plangan xayriya pullarini sarflashda mahalla masjidi bilan hamkorlikda ish olib borilgan va hududda istiqomat qiluvchi ojiz kishilar, muhtoj oilalarni ta’minlab turish uchun sarflangan. Amin va masjid mutavallisi mahalladagi yetim-yesirlar, tulbevalar, batraklar, majruhlar ro’yxatini olib hayitlarda ularga hayitlik[7] tarqatganlar, mol-qo’ylarni so’yib guzarlarga xomtalashga osib qo’yganlar. Hayit va juma kunlari doshqozonlarda taomlar pishirilib xalqqa tarqatilgan.[8] Ko’rinib turibdiki, mahallaning davlatga og’irligi tushmagan. U o’zini-o’zi boshqargan, o’zini-o’zi ta’minlagan. Muhimi ijtimoiy-iqtisodiy muammolarini hal qilishda adolat tamoyillariga asoslanib ish yuritilgan.

XX asrning birinchi choragida, ya’ni, bolsheviklar milliy qadriyatlarimizga ziyon yetkazmasidan oldin mahallalar,  asosan, 50-60 xonadondan tashkil topib, yirik shaharlarda ular daha[9]lar tarkibiga kirgan. Shunga ko’ra, dahalarda o’nta va undan ziyod mahallalar mavjud bo’lib, ularda muhtoj qatlamlarga g’amxo’rlik an’anaviy tarzda davom ettirilgan. Mahalla oiladan keyingi ijtimoiy tuzilma hisoblangan. Shu bois «Mahallang otang-onang» – deb bejiz aytilmagan. Mahalladan jamiyat va davlat boshqaruvining qo’shimcha tarkibiy qismi sifatida sobiq mustabid tuzum davrida ham foydalanilib, bu davrda ularning faoliyatini nazorat qilishga doir bir necha farmon va nizomlar qabul qilingan. Masalan, 1932 yil 17 aprelda tasdiqlangan nizomnomada mahalla institutining faoliyatini shaharlarda takomillashtirishga e’tibor qaratilib, mahalla qo’mitalari shahar sovetlari huzurida, tumanlarga bo’lingan shaharlarda esa tuman sovetlari qoshida hukumatning qarorlarini bajarish, shahar obodonchiligi, madaniyijtimoiy va xo’jalik ishlarni amalga oshirishda yordamchi jamoat tashkilotlari hisoblangan. Muhimi, bu davrda ham mahalla oddiy xalq turmush tarzining ajralmas qismi sifatida o’z mohiyatini yo’qotmagan.

Xullas, O’rta Osiyoda aholining mehnat qobiliyatiga ega bo’lmagan, imkoniyati cheklangan qatlamlari, ya’ni, yetim-yesirlar, beva-bechoralar, qariyalar, nogironlarni ijtimoiy muhofazalash shariat va diniy qonun-qoidalar asosida insonparvarlik, saxovatpeshalik, xayr-ehson shaklida jamoaviy turmush tarzining ajralmas qismi bo’lgan.

Bizningcha, o’rganilgan davrlarda aholining ijtimoiy muhofazasi amaliy ahamiyat kasb etuvchi jarayon bo’lib, yagona hududda istiqomat qiluvchi turkiy xalqlarning mentaliteti xususiyatlarini o’zida mujassamlashtirgan. Chunonchi, muhtojlarga g’amxo’rlik, ularning holidan xabardor bo’lish kabi olijanob xislatlarning avloddan-avlodga o’tib borishi sharqona jamoalar – mahallalarda shakllangan. O.Brusinaning ta’kidlashicha,

«O’rta Osiyoda ming yillar maboynida mavjud bo’lgan hamda an’anaviy turmush tarzi va ahloq me’yorlariga asoslangan sosial institut – mahalla o’z moslashuvchanligi, kelishuvchanligi asosida barqarorligini isbot qilgan».[10] Darhaqiqat, tarixiy taraqqiyotning turli bosqichlarida tuzumlar o’zgarishiga monand ravishda mahallaning tegishli hudud aholisi mahalliy hayotini tashkil etish shakli sifatidagi vazifalari o’zgarib turishiga qaramay, u hamisha millatning uyushqoqligini ta’minlovchi, o’zligini asrovchi maskan bo’lib qolgan va ijtimoiy maqomi muttasil o’sib kelgan.


  • [1] Бобоев Ҳ., Ҳасанов С. «Авесто» – маънавиятимиз сарчашмаси. – Тошкент: Адолат, 2001. – 110 б; Катехизис зороастризма. Древняя религия магов. – М.: Сфера, 2002. – 373 с; Карим Т. Муқаддас «Авесто» изидан. – Тошкент: Чўлпон, 2000. – 80 б.
  • [2] Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил ал-Бухорий. Ҳадис. 4.Т. – Тошкент: Қомуслар, 1997. Т.3. – Б. 475-476.
  • [3] Абу Наср Форобий. Фозил одамлар шаҳри. – Тошкент: Халқ мероси, 1993. – 176 б.
  • [4] Қаранг: Каримов С. Ўрта Осиѐ социологик фикрлари тарихидан. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2000. – 43 б; Маънавият юлдузлари. (Марказий Осиѐлик машҳур сиймолар, алломалар, адиблар) / Масъул муҳаррир Хайруллаев М.М. – Тошкент: Халқ мероси, 2001. – 167 б.
  • [5] .Қаранг: Ибн Сино. Тиб қонунлари. 3.Т. – Тошкент: Халқ мероси, 1992. Т.1. – 304 б; Маънавият юлдузлари.
  • (Марказий Осиѐлик машҳур сиймолар, алломалар, адиблар) / Масъул муҳаррир Хайруллаев М.М. – Тошкент: Халқ мероси, 2001. – 103 б.
  • [6] Кичик корхона эгалари.
  • [7] Пул, кийим-кечак, буғдой шаклидаги моддий ѐрдам. Муҳтожлар ўзларига ярашасини кесиб олганлар.
  • [8] Бобоқулов С. Маҳалла тарбия ўчоғи // Ҳаѐт ва иқтисод. – Тошкент, 1992. – №3. – Б. 20.
  • [9] Даҳа – форсчада – ўн.
  • [10] Брусина О. Русские старожилы в Средней Азии: Опыт адаптации к иноэтическому окружению в различные периоды ХХ века // Диаспоры. – Москва, 1999. – №2-3. – С. 10.